Segun indikashon di ekspertonan (ekonomista); pobresa lo no baha pero ta menasa pa subi
WILLEMSTAD.- Esun ku a drenta supermerkadonan i tiendanan den último dianan por a nota kaba kon preisnan a kuminsá kambia. Apénas a drenta na vigor e oumento di kombustibel, ku ya por nota diferensia di preisnan di un florin òf mas riba produktonan.
EXTRA a papia ku un profeshonal ekonomista riba e tereno aki pa un bista di e situashon i pa un análisis. E ta indiká ku e deklarashonnan resien di gobièrnu ku pobresa na Kòrsou por baha den algun aña te na asta 15 porshento, ta bira kada siman mas difísil pa tuma na serio. No pa motibu ku ambishon ta malu, sino pasobra e ambishon ta mustra di ta kada biaha mas deskonektá di realidat ekonómiko, ku ta desplegá awor. Loke nos ta mira na e momentu aki no ta inflashon normal, sino un eksploshon amplio i persistente di gastunan ku ta toka kasi tur kas direktamente.
E ekonomista ku nos a papia kuné a analisá sifranan basa riba statistiknan di CBS i preisnan publiká pa Fundashon pa Konsumidó. Ken ku ta wak e sifranan awor, no por yega na otro konklushon ku ekspektativanan mas bien ta deseo polítiko, ku perspektivanan ekonomikamente fundá. Asta bou di kondishonnan stabil, baha pobresa pa mitar ta un reto kompleho i di plaso largu. Den un periodo kaminda gastunan di bida ta subi mas lihé, un meta asina ta simplemente ta algu ku no por kere.
E shòk di inflashon pa mayoria di kas por sintié promé den supermerkado. Loke ta pasa ei no ta un oumento di preis separá, sino un kambio struktural den nivel di preis.
Tòp 5 proyekshon di preis pa kuminda
| Produkto | Aktual | 6 luna | 12 luna |
| Karni mula (kg) | 19.00 | 21.20 | 24.50 |
| Chicken breast (kg) | 12.14 | 13.84 | 14.95 |
| Webu (12) | 6.50 | 7.60 | 8.15 |
| Aros (1kg) | 6.50 | 7.50 | 8.20 |
| Keshi (±500g) | 12.50 | 14.20 | 15.10 |
Promedio, preis di kuminda ta subi te entre 15 pa 16 porshento pa aña.
Pa un famia ku ta gastá entre 1.200 i 1.600 florin pa luna na kuminda, esaki ta nifiká un peso adishonal struktural di 200 pa 250 florin pa luna. Esaki no ta un gòlpi temporal, sino un base di gastu permanentemente mas haltu. Pa entrada mas abou, ku ya ta gastá 30 pa 35 porshento di nan presupuesto na kuminda, e impakto ta ainda mas grandi. Nan tin poko posibilidat pa desviá òf spar sin ku nan tin di hasi sakrifisio direktamente riba kalidat di kuminda. Ménos karni, ménos fruta, i alternativanan mas barata i hopi biaha ménos salú ta bira no un eskoho pero mas bien un nesesidat.
Remedinan: di preshon di preis pa krísis di kuido médiko
Kaminda kuminda ta toka poder di kompra, den kaso di remedinan por surgi un problema muchu mas fundamental. E kombinashon di gastu di importashon ku ta subi i preisnan regulá ta hasi ku e kadena finansiero ta kuminsá blòkia.
Tòp 5 proyekshon di preis pa remedi
| Product | Huidig | 6 mnd | 12 mnd |
| Insulina | 45.00 | 52.00 | 54.50 |
| Ventolin inhaler | 22.00 | 25.50 | 27.00 |
| Gota pa wowo | 18.00 | 20.80 | 22.00 |
| Omeprazol | 5.10 | 5.90 | 6.20 |
| Metformina | 4.82 | 5.59 | 5.83 |
Promedio di subida ta, meskos ku kuminda, rònt di 16 porshento pa aña.
E problema real no ta e preis, sino e márgennan. Importadónan i botikanan ainda ta traha ku preis máksimo fihá pa gobièrnu for di 2022, miéntras nan gastunan a subi drástikamente. Esaki ta nifiká ku nan ta hasi pèrdida kada biaha mas riba remedinan esensial. Den término konkreto, esaki por subi te míles i míles florin pa aña. Un botika ku un volúmen anual di mas o ménos 6 mion florin por tin ku kubri te 900 mil florin for di su propio medio. Esaki no ta realista.
E konsekuensia ta kla. Ningun empresa por sigui traha ku pèrdida struktural. E momento ta yegando hopi rápido, kaminda algun remedinan lo no keda importá mas. Loke awor ta parse insidental, por bira défisit struktural den poko tempu. E problema ta pasa di pagabel pa disponibilidat. Esaki ta nifiká ku pashèntnan króniko lo no haña nan remedinan mas, tratamentunan lo ta posponé i preshon riba sektor di salú lo sigui subi. Tambe eskases di produkto manera helium (30% via Hormuz) pa fria MRI por kuminsá afektá tratamentunan den CMC.
Konstrukshon: e menasa silensioso pa ekonomia
Ménos visibel, pero hopi importante, ta desaroyo den sektor di konstrukshon. Aki, inflashon no solamente ta reflehá den preis mas haltu, sino den riesgo finansiero ku ta subi.
Tòp 5 preis di material di konstrukshon
| Product | Huidig | 6 mnd | 12 mnd |
| Elektriciteitskabel | 120.00 | 132.00 | 138.00 |
| Betonmat | 85.37 | 93.91 | 97.32 |
| Alu-zinkplaat | 72.99 | 82.48 | 86.13 |
| Cement | 16.41 | 18.54 | 19.37 |
| Betonijzer 12mm | 16.58 | 18.74 | 19.56 |
Ku subida promedio di mas ku 15 porshento, lo surgi un reakshon di den kadena. Desaroyadónan ta mira nan márgen disparsé. Kontratistanan lo haña retraso den pago i ta mira personal bai pa otro proyekto kaminda pago ta un tiki mas haltu pa dia. Kumpradónan lo stòp di kumpra pasobra kasnan ta bira impagabel. Bankonan ta enfrentá riesgo di krédito mas haltu. Loke ta kuminsá komo subida di preis di material di konstrukshon, por terminá den mas “non-performing loans” i preshon riba sistema finansiero. Finansiadónan ku a invertí den proyektonan grandi (manera hotèl) ku ainda no ta mas ku 60% kompleto, lo mester manehá e riesgo aki ku mas kuidou. Den un ekonomia chikí manera Kòrsou, e efekto por bira desproporshonal rápidamente.
E bèrdat inkómodo: pobresa ta move
Un di e punto siegu mas grandi den debate aktual ta ku ta trata pobresa komo un sifra fiho. Esaki no ta asina. E límite di pobresa ta subi sam sam ku gastunan di bida. Basa riba desaroyo aktual, ta realista ku e límite di pobresa lo subi di aproksimadamente 1.500 florin pa persona te serka 1.600 florin na final di 2026 i te rònt di 1.725 florin na 2027.
Esaki ta nifiká ku asta si entradanan keda meskos, mas hende outomátikamente lo kai bou di e límite di pobresa. E idea ku e 50.000 yu di Kòrsou ku ta biba den pobresa awor lo baha bou di e kondishonnan aki, ta ignorá tur señal i modelo di kalkulashon.
Un debate di maneho deskonektá di realidat
Loke ta hasi e situashon ainda mas preokupante no ta solamente e desaroyo ekonómiko, sino e manera kon ta trat’é den debate públiko. Te awor no tin ningun kalkulashon integral visibel di e impakto di e subida di preis aki riba Kòrsou. No tin ningun senario kla pa e próksimo 12 te 18 luna. No tin medida konkreto pa redusí preshon di inflashon riba kasnan. En bes di esaki, ta presentá meta ku no ta tene kuenta ku realidat di preis ku ta subi. E diferensia entre maneho i efekto parse a bai pèrdí kompletamente.
Otro paisnan ta rekonosé e realidat aki i ta aktua. Nan ta baha akseins, supsidiá produkto básiko òf intervení den gastunan di energia. Wak mas serka di nos ku ta Aruba kaminda e gobièrnu a apsorbé mitar di e oumento pa asina protehá e poder di kompra. Kòrsou parse ta keda pegá den intenshon i ekspektativa, sin intervenshon ekonómiko konkreto i ku por midi. Miéntras tantu, tur hende ta sintí e impakto miéntras entrada no ta subi.
Den un konteksto asina, e perspektiva di pobresa ku ta baha ta engañoso. E riesgo real ta hustamente kontrali na esaki: mas kas lo bai bou di preshon, ku servisionan esensial bou di tenshon i ku riesgo ekonómiko lo akumulá. E pregunta no ta mas si e efektonan aki lo pasa, sino kon lihé i te ki grado gobièrnu lo intervení promé ku e subida di preis konbertí den un krísis sosial i ekonómiko mas amplio, asina e ekonomista ta terminá.







