Ceraida Floranus

Nos herensia kultural ta unu riku pero ta importante pa nos preserv’é, balor’é, transmitié pa ten’é bibu. Den e kuadro aki Culture in Practice Foundation tei kuminsá ku un programa pa fortalesé hende muhé di Bándabou i dokumentá herensia di nos kumindanan riba un manera koherente konforme kriterionan di UNESCO. E dokumentashon ta inkluí videonan den kua por mira mannan ta prepará 188 produkto di komienso te final i informashon históriko tokante e orígen di e herensia kulinario i su desaroyo sosial i kultural. Tur dokumentashon ta wòrdu hasí liber aksesibel gradualmente na papiamentu via e wèpsait di e fundashon desde aprel 2027 i ta wòrdu promové aktivamente. E proyekto ta habri un porta pa hende muhé na Bándabou, espesialmente hòben-adulto, ku tin e potensial pero ku no a logra haña un punto di entrada.

Herensia kulinario

 

Ceraida Floranus, yamá tambe Aida, ta un bon konosí riba e tereno i e tabata invitado den nos programa di Djasabra pa konta un tiki mas di kiko nan ta besig kuné. “Herensia kulinario ta nos kumindanan outéntiko di Kòrsou ku nos antepasadonan a laga pa nos. Hopi di nan no ta dokumentá ounke tin bukinan di reseta pero tin hopi kuminda no ta dokumentá i eseinan nos lo bai hasi”. Ora nos ta papia di nos kumindanan ku nos antepasadonan a laga atras pa nos, Aida a menshoná kabes ku igra, kabritu stobá, kònkòmber, nos kumindanan stobá manera banana, papaya, sneibonchi i repa di pampuna. Ta kosnan ku nos antepasadonan tabata hasi i awor aki tin diferente vershon.

 

Krioyo pero no di nos

Aida a mustra riba e diferente kulturanan ku a bin meskla na Kòrsou i nan tambe tin nan kosnan i einan e ta varia. Kisas por ehèmpel ta traha arepa di bakoba i asta di ‘fruit’ kòktel, pero nos arepa di pampuna, arepa di maishi chiki i ku su rasenchi den dje ta outéntiko di Kòrsou. Tin tambe aros moro, nos ta yen kuminda krioyo pero e no ta di nos. Aros moro a drenta nos kultura. Tin nos piská ku sous krioyo ku ta unu úniko. Tin diferente sous krioyo pero esun di nos ta úniko ku su lamunchi i e smak un tiki zür ei. Tambe Aida a menshoná e kabes ku igra ku tin un historia masha bunita. Aida ta konta ku su tata a konta nan ku ántes e shon ta laga mata un kabritu pa e kome. E katibunan no tabatin mag di kome e kabritu ei. I ora mata e kabritu ta keda e kabes, e mondongo e pata i su paden i e katibunan a bira ingenioso i nan tabata hasié pa nan mes kome. I awor aki e kabes ku igra a bira un delikadesa. Aida a sigui konta di e kadushi i yambo. E katibu tabata planta e yambo i nan a disidí kon ta hasié yambo ei. Awendia tin tambe e yambo stobá pero esun outéntiko ta e sòpi yambo. Meskos ku e kadushi e katibu tabata bati ku un Tati i tabata kushin’é. I tabata kushin’é ku loke tin pasobra e tempu ei nan no tabatin eiskast. I p’esei tabata pone salu rib’e karni òf riba e rabu. E karni ta bira e ora ei yòrki i ku esei ta tira den e kadushi i yambo. Nan mes ta piska i tira den e yambo i kadushi. Awendia ta tur sorto di kos ta tira den e yambo, asta ‘crapmeat’. Tempu di nos grandinan tabata kushiná e yambo asta ku saldinchi.

 

 

 

Kabritu stobá ta di nos

Aida a bisa nos ku si un turista puntr’é pa un kuminda krioyo di Kòrsou e lo rekomendá

un kabritu stobá pasobra e ta outéntiko. Tambe e lo konseh’é kònkòmber stobá pasobra den dje tambe tin e kabritu. Awendia tin masha hopi vershon di e kònkòmber stobá, ku asta spareribs den dje. Aida ta kòrda ku el a lanta haña su mama ta kushin’é ku rabu, kabritu i e kònkòmber ku su batata i tambe ta pone ruku den dje. No tabata pone pasta di tomati den dje i awendia e hóbennan no sa mes kiko ta ruku. Por ehèmpel el a menshoná ku na Bándabou ainda nan ta kushiná riba karbon. Pariba hopi bia ta riba stof pa e ta kla mas lihé. E kabritu stobá ei ta smak muchu mas dushi si e ta kushiná riba karbon i ta esei nan ke pa e hóben siña. Esei ta algu outéntiko di Kòrsou i ta esaki mester bende na e turista. Awor aki pais Kòrsou ta bayendo dilanti den turismo i mester laga nan konosé nos herensia di bèrdat.

I den e kuadro aki e organisashon ke konservá nos herensia kulinario. Manera Aida a bisa, nan ke pa mañan Dios ke nos hóbennan, nos yunan i nietunan sa di nos herensia kulinario. Hopi bia nan no sa ku e kos ta eksistí ni kon pa trah’é.

 

E grandinan por pasa e konosementu over

Kòrsou su kustumbernan, tradishonnan kulinario i kumindanan ta bou di preshon signifikante. Miéntras ku nos grandinan ta bai laga nos, migrashon, kambio di estilo di bida, i e kresementu di turismo ta kousa ku e herensia aki ta disparsé mas den fondo. Hopi di e konosementu tokante resetanan, métodonan di preparashon i téknikanan mas tantu a wòrdu pasá di boka pa boka. E konteksto sosial, kultural i históriko mas profundo den kua e herensia a desaroyá ta keda mas atras ainda. Konsekuentemente, e konosementu aki ta kore riesgo di disparsé pa semper. Ta nos grandinan sigur por konta nos tokante e historia di nos kuminda i e ròl ku kuminda ta hunga den nos kultura. Konosementu ku no ta registrá ta disparsé.

 

Hopi hóben no ta ni kome kadushi

 

Si ta pone sufisiente atenshon na nos herensia kulinario, Aida a bisa ku serka nan na Bándabou ainda kasi tur hende por kushiná un bonchi i no mester bai siña kon pa hasié. I esei ta loke nan ke esta pa un hende por hasié i splika otro kon pa hasié. Hopi hende grandi ku tabata kushiná outéntiko ei no tei mas i si no pas’é pa e otro muchanan, mañan no tin e mas. Kisas mañan ora puntra kiko ta e plato outéntiko di Kòrsou, e hóben no por kontesta pasobra ni e mes sa esaki. Hopi hóben awendia no ta ni kome e kadushi mas. I kadushi bo ta kushiná kasi meskos ku e yambo. E kadushi bo ta korte den mondi i batié na kas.

 

Bati kadushi ku Tati riba piedra plat

 

I ántes tabata usa materialnan spesial pa kushina kuné. Por ehèmpel e kadushi nan tabata bati riba un piedra plat ku tabata kue na laman. E piedra mester ta bon plat i ta kòrta pida palu ku ta yama tati. Ta kòrta e kadushi, kita e sumpiñanan for di dje, hala e vel na e kadushi i despues ta saka e kadushi. Bo ta hañ’e na pida pida i esei ta bati riba e piedra. Ta pone un kònchi ku awa i segun batié ta pone den e awa pa e no pega i despues ora kaba pone awa herebé ku e piska, esei ta kola ora e kaba di herebé, basha un tiki salu i asina ta pone e kadushi den dje pa e kushin’é, I despues ta lele i e ora ei ta pone e ingredientenan manera rabu, karni sa, piska i tur sorto kos mas den dje. Ta e mesun lele ku ta usa pa yambo ta usa pa e  kadushi.

Yambo kushiná den wea di granit

 

Pa nos tabata masha interesante pa a sa di Aida si ta kushina yambo den wea di granit manera nos a lanta tende nos grandinan bisa. Tabata bisa ántes ku ta kushin’é den wea di granit sino e ta bira pretu, Pero segun Aida e ta kushiná e yambo gewon den wea di aluminio. E sekreto ta ku e pipitanan grandi di e yambo ta loke ta kambia e kolo di e sòpi i hasié pretu/skur. Aida ta saka tur e pipitanan grandi i ta laga esnan chiki so. Ku esaki el a klara pa nos ku no ta e wea di granit ta lag’e sali bèrdè. E ta laga djis algun di e pipitanan chikí pa e yambo mara.

 

Grupo di 24 hende muhé

 

Ta kuminsá ku 12 hende muhé di Bándabou, mas tantu hóben adulto, pa nan siña kon ta kushiná i traha diferente ko’i kome ku ta di Kòrsou. Esaki ta inkluí kuminda, sòpi, salada tradishonal, pasapalu, kos di boka dushi i produkto di bankete outéntiko. Trahando den kushina nan ta desaroyá nan abilidatnan práktiko, sosial, relashoná ku trabou i personal mas aleu tambe. Esaki ku e meta ku nan tin un mihó posishon pa partisipá den komunidat via di trabou, un entrada di nan mes òf edukashon mas aleu. Na mes momento, nan ta kontribuí aktivamente na dokumentá e herensia kulinario ku e videonan, potrèt di tur e kumindanan i e resetanan. Asina nan ta yuda tambe pa nos kuminda keda bibu. E kurso ta dura 9 luna i tin posibilidat pa e hende por bai guia e di dos grupo di 12 hende muhé di Bándabou, segun Aida. E intenshon ta pa hasi partisipashon grátis, pero ta kaba di buska fondo pa esaki promé.

 

Guia e hóben adulto pa e siña di nos kumindanan

I lo no keda te einan pero ke yega na guia for di e hóben adulto pa e siña su herensia kulinario. Hopi mucha no konosé e kuminda di ántes i asta e mucha no ta ni para den kushina. I pa kolmo e kuminda di pasado ta tuma su tempu. Ta pone énfasis riba laba, prepará te pa yega na e produkto final. I tur esaki ta bai keda dokumentá tantu skibí komo visualmente.

 

Aida mes ta bin di un famia ku un mama komo bon kòki. Su mama ta kushiná i semper a bisa nan pa bin para wak i esun ku no ke wak ta su asuntu. Su mama a hinka nan den e proseso pa por ehèmpel kòrta kònkòmber, limpia mondongo, limpia e patanan di kabritu pa traha sòpi. Nan ta bin di un kas di 13 ruman i su mama mester a rende e kuminda. Su mama mes tabata traha tur kos manera mankaron.

Karabobo di kalbas

Den e kurso lo siña diferente kos di boka dushi tambe manera kokada pretu, kokada di pampuna, ko’i lechi trahá na stof, djente di kachó ku ya no ta ni haña fásil mas, papilon, dushi di batata dushi, kakiña i zjozjolí. Aida ta kòrda ku nan tabatin palu di kalbas den kurá i su tata tabata kue e kalbas i tota e pipita, i traha un semi zjozjolí pero di kalbas i e tabata yama karabobo. Ora komé bo ta bira ni ferkout i e tabata subi nan resistensia. Asina nan mes tabata traha mankaron, boyo i hopi mas. Aida a kushiná su promé yambo ku su 12 aña i asta funchi el a sòru di hala.

 

Vlatapa

 

Tambe Aida a konta nos di e Vlatapa loke hende ta yama awendia Vladap. Ta trata aki di un semi tutu pero trahá di pampuna. E ta kòrda ku su mama tabata tira un tiki bonchi tambe den dje pa e rende. Ta trahe ku su pampuna, kané, i djis un tiki hariña. I e pampuna mester ta esun dòl di webu.

Yamada pa Akshon

 

E yamada pa akshon ta pa yuda konservá e pida di ken nos ta komo Yu’i Kòrsou, nos kushina. Tur hende por kontribuí na esei.

 

Si bo tin informashon riba kumindanan bieu òf esnan ku kasi a lubidá, riba kon un kos tabata wòrdu prepará promé ayá, e nifikashonnan sosial i kultural di nos herensia kulinario òf si bo konosé un hende ku ainda ta karga parti di e konosementu aki ku posiblemente nos por kombersá kuné –sin kámara– tuma kontakto ku nos.

 

Si bo tin bukinan di reseta bieu òf reseta di famia wardá, òf bo mes kier partisipá komo guia p’é dokumentashon òf komo partisipante si bo tin 18 aña bai ariba, e ora ei tambe nos lo apresiá mashá di tende di bo.

 

Asina nos ta dokumentá nos herensia huntu i ta ten’é bibu pa e siguiente generashonnan.

 

Pa mas informashon por tira un bista riba e página www.cultureinpractice.org i riba e página Culture in Practice riba Facebook. Tambe por tuma kontakto ku Karin na (+5999) 5296019.

 

 

 

 

LAGA UN KOMENTARIO

Please enter your comment!
Please enter your name here