Edishon Di Imprenta

Kòrsou i Dekolonisashon (pa Arthur Nieuw)

Komparti:

Ultimo tempu atrobe ta papia di dekolonisashon di Kòrsou. Mi ta hopi preokupá p’e asuntu aki, i hopi hende ku mi, pasombra finalmente ta trata di nos futuro.

Mi lo kuminsá e artíkulo aki riba nos historia di dekolonisashon. Seguidamente tokante ‘independensia’ di Sürnam i Barbados. Finalmente, e futuro di Kòrsou, mi opinion personal i rekomendashon.

 

Kolonia ‘Curacao en Onderhorigheden’ a dura di 1634 te1954, pues mas ku tres siglo. Na 1634 e hulandesnan – bou di mando di ‘West Indische Compagnie’ (WIC), e prekursor di kompania anónimo – a konkista Kòrsou, riba e spañónan. WIC a haña  Kòrsou un isla ideal, prinsipalmente pa su tremendo haf natural. Dje manera ei, WIC por a ataka e armada spañó den Mundu Nobo, ku tabata masha poderoso (guera di 80 aña). Fo’i e tempu ei, WIC a disidí pa keda ku Kòrsou. Un detaye hopi remarkabel ta, ku WIC a hasi komersio di katibu afrikano. Esei a pone ku entre di 1654 te ku 1713, Kòrsou tabata wòrdu konsiderá mundialmente un dje sentro di komersio mas importante ku tabatin.

Na 1815, durante e Kongreso di Viena, pa promé biaha a hasi uso dje nòmber ‘Reino Hulandes’, inkluso e seis islanan di Karibe Hulandes.

Riba 1 di yuli 1863, sklabitut a keda abolí. Esaki ta e promé stap na emansipashon de e poblashon Afro – Kurasalenjo. Emansipashon a kontinuá na 1937; e promé elekshon pa Parlamentu a wòrdu tene. Sinembargo, e no a keda te einan, pasombra mr.dr. Moises Frumencio Da Costa Gomez – mihó konosí komo ‘Doktor’ – tabata miembro di Parlamentu. Doktor gradisidamentu a hasi uzo dje forum aki, pa lucha yen di pashon pa outonomia p’e futuro Antias Hulandes (A.H.)

Hopi importante pa menshoná ta ku na 1945, den e Pakto di Nashonnan Uni, e derecho di outodeterminashon (o.d.) ta wòrdu menshoná. Konsekuentemente, riba 15 di desèmber 1954, e seis islanan, pa medio di Statuto di Reino Hulandes (konstitushon), ofisialmente ta batisá pa A.H.

A.H. a wòrdu pensa dor di Hulanda, pa asina Hulanda tin ménos molèster ku e bai bin dje islanan. Sinembargo, ya na 1964, Aruba tabata e promé isla ku a ekspresá, di ke ta los fo’i A.H.

Entretantu, den resolushon number 2625 di 1970, Nashonnan Uni a deklará, ku a base di o.d, un eks – kolonia por skohe pa kualke struktura konstitushonal ku e ta deseá. Pero ta den añanan 80 numa, Hulanda a disidí eksplísitamente, ku kada isla tin e derechi riba o.d. Sinembargo, Hulanda a interpretá e o.d. restriktivo; òf ta skohe pa independensia òf pa status kuo, esta keda den Antias di seis.

 

              

Bandera di Nashonnan Uni

 

Na 1975 Sürnam konsekuentemente a bira independiente. I na 1986 Aruba – na un manera astuto – a haña su deseo di Status Aparte fo’i A.H. realisá.

Seguidamente riba 10 di òktober 2010, despues di un referendum, A.H. a wòrdu desmantela. Esaki no a bin komo sorpresa. Tabatin un enorme animosidat, deskonfiansa i sentimentunan di supordinashon pa ku Kòrsou. Aparte di esei, Kòrsou mes tambe tabata ke ta los fo’i e otro islanan, ya asina, e lo haña tur espasio p’e desaroyá su mes kompletamente. Lamentablemente, esei a resultá di ta un nanishi di was. Despues mas di e punto aki.

Kon ta para ku Sürnam, despues di 47 aña  di independensia? E tabata i ainda e ta turbulento. Na 1980, bou di mando di Desi Bouterse, ta kometé un gòlpi di estado. I na 1982, 15 kritiko dje régimen di Bouterse, ta wòrdu ehekutá na Fort Zeelandia.

 

15 Surinameño ta wòrdu ehekutá, pasombra nan no tabata di akuerdo ku Bouterse

 

Presidente Santokhi ku na 2020 a bira presidente na lugá di Bouterse, a kuminsá ku bon intenshon pa goberná Sürnam. Sinembargo na febrüari dje aña  aki, Sürnam ta spanta dor di protestanan fuerte. Kemen tòg Sürnam a sigui riba e mal kaminda.

Un komparashon ku un estado, ku si ta bayendo bon despues di independensia ta Barbados. I tòg, 20% di Barbadianonan ta biba bou di márgen di pobresa. Barbados tin mas o ménos 287.375 habitante, lo kual ta relativamente hopi, saliendo fo’i e punto di bista, ku e isla tin un superfisie di 430 km². A lo ménos, kompará ku Kòrsou, ku tin mas o ménos 160.000 habitante, riba un superfisie di 444 km².

 

E Gross Domestic Product (GDP) na Barbados na 2021 ta $ 17,225.5 i na Kòrsou e GDP ta $ 17.717.6. Konklushon ta ku nos no ta ménos ku Barbados.

Es mas, na 2021 Barbados a bira un repúblika. Sinembargo, e isla a keda miembro dje Komunidat Britániko (Commonwealth). Awo, na lugá di a sigui ku Reino Uni, Barbados a disidí di forma un ‘partnership’ ku China. Ta asta papia ku Barbados a bira ‘Little China’.

No por ta otro, ta inevitabel, estadonan en general ta dependé di otro. E ta klasifiká komo interdependensia.

Kon ta para ku Kòrsou, aña 2023? Kòrsou mester a entrega parti di su outonomia, ya komo ku Kòrsou no por a hasi tur kos riba su mes: ‘Nos mes no por tur kos nos so’. Mi ta pensa prinsipalmente riba un enseñansa desigual i mal organisá. Pa no papia mes di finansa (gubernamental) ku no ta bou di kontrol. Ta prohibí pa lubidá algun entidat problemátiko. Algun di nan ta: ENNIA, CBCS, Insel Air, CMC, Girobank, RdK i Pinnacle. Despues di 10/10/10 pueblo a pensa ku awó si Kòrsou lo bai drecha por kompletu, pero a resultá, manera m’a skirbi anteriormente, ku esei ta un nanishi di was. Lo ke ku mi ke splika ta, pa hamas Kòrsou bira independiente. Pero tampoko pa bira un ‘openbaar lichaam’ di Hulanda, komo ku esei por lanta sentimentunan anti – hulandes, manera ta sosodiendo na Boneiru aktualmente. E status quo ta ofresé nos siguridat. Esei nos a nota bon kla durante e resien pandemia. Si nos tabata independiente, nos lo a bati bankarota. Nos lo mester a bai pidi limosna na China.

E diferensia entre di estadonan soberano i no soberano ta hopi grandi. Den prosperidat, den defensa militar, den protekshon kontra di kriminalidat, den ouspisio di nos derecho sivil i finalmente entrada na enseñansa avansá. Pues riba hopi tereno, estadonan chikí ta mihó sirbi, si nan keda liga n’e eks - kolonisado. Hopi biaha, nos ta mira n’e estadonan independiente, ku un élite lokal ta remplasá e eks - kolonisadó i e eksplotashon dje pueblo (pober) ta tuma lugá. Na estadonan ku no ta independiente ainda, ta nota ku un grupo chikí, e idea di independensia ta keda eksistí. Nan ta siegu i surdu pareu, pasombra entre otro pandemia, krísis klimatológiko i enbehesimentu, ta demonstrá ku estadonan chikí no lo skapa sin ayudo djafó.

Aktualmente hopi ta puntra, ta kon bin tin hopi hulandes ta bin keda na Kòrsou, pero tambe, ta di kon tin tantu yu di Kòrsou ta bai Hulanda pa establesé nan mes. Splikashon ta, k’e hulandesnan tin euro; nan ta kumpra inmueble, ku pa nan ta barata. Na otro banda, Hulanda ta yen di trabou p’e desempleadonan di Kòrsou.

Kòrsou ta pasando den tempunan hopi difísil. E ta eksperensiando un époka di kambio, ku ta bayendo den mal direkshon, pa motibu dje pandemia, reseshon, guera na Ukrania i inflashon. Hopi hende i kada biaha mas i mas, ta den un huki sin salida. P’esei kon ku bo ke wak’e, kon ku bo bir’e, Kòrsou lo keda dependiente pa semper di un pais riku. Mi ta menshoná riku, pasombra ku tur rèspèt pa Venezuela, pero mi no ke pensa ku nos lo kai bou di su alanan, e no ta e mihó ehèmpel. Su situashon general di seguridat ta keda un situashon delikado riba tur tereno.

Un otro motibu, di sumo importansia, pa no skohe pa independensia, ta e benefishinan ku un pasaporte di Reino (i di Union Europeo) ta ofresé nos. E aña  aki, mundialmente, di 199 estado, e pasaporte di Reino ta para na di sinku lugá, komo e mihó pasaporte di mundu. Esei ta nifiká, ku por biaha na 189 estado, sin mester di hasi petishon pa un visa, ku por wòrdu ninga. Es mas, por biaha, traha i biba na tur e paisnan di Union Europeo.

 

Un punto problemátiko ta e punto di défisit demokrátiko. E ‘geschillenregeling’ mester a wòrdu introdusí dia bieu. No tin ningun argumento bálido pa no bin kuné.

Bèrdat ta ku nos no ta igual na Hulanda i nunka nos no lo bira igual, p’e simpel siguiente motibunan:

Hulanda tin alrededor di 17 mion habitante. Kòrsou solamente mas o ménos 160.000 habitante;

Hulanda ta un pais riku i Kòrsou ta un Pais pober;

Hulanda su superfisie ta 41.850 km² i Kòrsou 444 km².

Seguidamente Hulanda tin mas konosementu, poder i forsa laboral ku Kòrsou.

Hustamente p’e motibu ei, Statuto ta menshoná ‘gelijkwaardigheid’ i no igualdat. Sinembargo, esei no kemen ku Hulanda sin mas mag di abuzá di nos. Hulanda tin ku trata nos mas tantu posibel, rasonabel i hustu. P’e motibu ei, mi ta pleita p’e tres Paisnan Karibense haña  maske ta un asiento pa kada Pais den Parlamentu Hulandes. Ademas lo ta bon si nan haña  derechi di veto pa asuntunan ku ta toka nan direktamente.

Un bon ehèmpel di resien koperashon entre di Hulanda i Kòrsou, ta e momentu ku minister Cijntje di Kòrsou i minister Jetten di Hulanda a firma un Memorandum of Understanding, riba tereno di energia alternativo. Mi ta kombensí ku mas lo sigui.

Nos no mester lubidá ku geopolitikamente, Kòrsou ta hunga un ròl prinsipal den e relashon ku Hulanda. Sigur pa motibu ku aki tin un base militar merikano. E ta un situashon mundial ideal: Karibe, Venezuela, Merka i Europa, sigur awó ke guera na Ukrania.

 

 

Bandera nobo i real di Reino

 

Un último eliminashon dje défisit demokrátiko ta introdukshon di un real bandera nobo di Reino, manera e imágen aki riba. Fo’i tempu ku m’a terminá mi estudio di lei na aña  1999, m’a proponé e bandera aki. E lo fortifiká nos relashon ku Hulanda. Ban spera ku awó si e ta wòrdu tuma na serio i ku pronto por subi e bandera aki riba 15 di desèmber, fecha ku nos ta rekordá, ku Statuto a wòrdu introdusí ofisialmente.

Un konseho promé mi terminá: un yu di Kòrsou por ta popular i wòrdu skohe dor di pueblo. Pero lo bo por realmente representá e pueblo? Mi ta di opinion, ku esun no por sin e otro. P’e motibu ei, mi ta pleita pa a base di lei, eksihí lo siguiente di un polítiko, komo ku nan ta representá nos Pais tambe den eksterior. Ademas, minister i parlamentarionan ta risibí un salario hopi haltu. Nos mester di polítikonan ku tin kurason pa nos Pais. Nan mester ta personanan kapas:

ku tin por lo ménos un edukashon riba nivel di HBO, òf igual na esaki;

ku no tin karchi kastigu i

ku ta dominá nos tres idiomanan ofisial, esta Papiamentu, Hulandes i Ingles.

Pa terminá: Kòrsou ta un dushi Pais. No ta pòrnada tin mas o ménos 130 diferente nashonalidat ta biba aki. E ta demonstrá ku Kòrsou ta un Pais masha gusta.

Si nos bira independiente, lo tin un avalancha grandi di personanan ku lo migra pa entre otro Boneiru òf Hulanda. Hulanda ya kaba tin sigur 130.000 yu di Kòrsou ta biba einan. E migrashon ei, kueste lo ke kueste nos tin ku evitá. Ta algu ku apsolutamente nos no ke pa sosodé den Reino.

Un danki ta bai n’e Kònsùl honorario di Oustria, señor Harald Buchmayer, ku a inspirá mi pa skirbi e artíkulo aki.

Artíkulonan relashoná

Laga un komentario