REMETIDO
introdukshon
Dia 10 di òktober 2010 (10-10-10), Kòrsou a bira ofisialmente un pais outónomo den Reino ulandes. E momentu akí tabata un motibu pa selebrashon: un oportunidat pa mas gobernashon propio i pa fiha kon nos ke drecha futuro di nos isla. Hopi hende tabata spera ku kisas e transishon akí lo pone un fin na nos pasado kolonial i yega un paso mas serka na independensia polítiko i ekonómiko. Sinembargo, 15 aña despues, e pregunta prinsipal te dia awe ta keda: Státus despues di 10-10-10 realmente a trese kambio den direkshon di nos pais o ku 2010 ta nada otro ku pan bieu den un saku di regalo? Kòrsou a keda eksperensiá instabilidat polítiko, dependensia ekonómiko i tenshonnan kontinuo den e relashon ku gobernashon ulandes.
Pa komprendé e desaroyo akí, ta nesesario pa mira historia di Kòrsou den un perspektiva mas amplio. E kaminda pa mas outonomia no a yega fásil ni rápido, pero tabata parti di nos historia polítiko, kultural i ekonómiko. For di abolishon di sklabitut na 1863, formashon di Antianan Ulandes na 1954, salida di Aruba na 1986, referèndumnan den añanan 1990 i 2000, i e reforma di 10-10-10, ta parti di e lucha pa outoridat gubernamental, identidat i outodeterminashon den nos pais.
Desaroyo polítiko i struktural for di 1863 te na 1954
Abolishon di e sklabitut na 1863 no a duna hende mesun derechi òf oportunidat direktamente. Desbalanse di ekonomia di plantashon ta fòrsa hopi hende pa buska trabou den siudat pa un suèldu abou, miéntras e élite kolonial, ku tabata mas di orígen Europeo, a keda tene kontròl riba kos .
Kòrsou tabata sigui parti di kolonia di Kòrsou i dependensianan, dirigí pa funshonario ulandes. Partisipashon polítiko tabata limitá pa un élite chikí. Refineria Shell for di 1915 a kambia drástikamente e panorama sosial i ekonómiko, trese migrashon, urbanisashon, i tenshon sosial.
Despues di Segunda Guera Mundial, preshon internashonal, espesialmente di Nashonnan Uní ku prinsipio di outodeterminashon, a fòrsa Ulanda pa adaptá su relashon kolonial. Esaki a resultá finalmente na 1954, ku a duna Antia Ulandes outonomia formal, anto Ulanda a keda tene kontról riba defensa, asuntunan eksterior, i gobernashon efisiente.
Kòrsou bou di Antia Ulandes: for di seis pa sinku (1986)
Despues di 1954, Kòrsou a bira e sentro polítiko di Antia Ulandes. Partido Demoktrat (DP), bou di liderato di Efraïn "Papi" Jonckheer, tabata e partido dominante. Jonckheer tabata promé minister na nivel sentral for di 1954 te 1968. Partido Nashonal di Pueblo (PNP), fundá i liderá pa Moises "Doktor" da Costa Gomez, tabata importante den e negosiashonnan pa Statüt.
Na nivel di isla, PNP a gana 12 di 21 asiento na Eilandraad na 1963, mientrastantu DP a yega 13 di 21 na 1967. Apesar di tur e kambionan aki, Jonckheer a keda promé minister te 1968.
Na 1986, Aruba a sali for di Antia Ulandes i a haña un státus aparte den Reino, loke a pone ku Antia a bira sinku isla. Pa Kòrsou, esaki tabata un inisio di debatenan di restrukturashon di Antia i yamada pa mas outonomia lòs for di e otro islanan.
Partidonan nobo entre 1960-2010
E disturbionan di 30 di mei 1969 a kambia hopi kos. Partidonan nobo ku rais den lucha pa trahadónan i hustisia sosial a sali dilanti. Frente Obrero Liberashon 30 di Mei (FOL), ku Wilson ‘Papa’ Godett komo lider, tabata defendé interes di obreronan. MAN, fundá pa Don Martina na 1971, a bira un partido sosial-demokrátiko prominente. PAR, dirigí pa Miguel Pourier i despues Eugene Rhuggenaath, a promové disiplina finansiero i bon gobernashon. Pueblo Soberano (PS), bou di Helmin Wiels, tabata den lucha pa independensia, pero despues di asesinato di Wiels na 2013 a keda sin un liderazgo fuerte. Den 2010, MFK fundá pa Gerrit Schotte, a bira e promé minister presidente di Kòrsou outónomo. Mas despues e liderazgo di partido MFK ta pasa den man di Gilmar Pisas. PAIS, bou di Alex Rosaria, a pidi transparensia i reforma, pero finalmente a disparsé for di parlamento. Tur e desaroyo aki a trese un panorama polítiko fragmentá i instabil.
Influensia polítiko kolonial Ulandes den siglo 20
Aunke a duna mas outonomia na Antia na 1954, influensia di Ulanda tabata sigui fuerte. Despues di Segunda Guera Mundial, Ulanda a hiba un guera kontra Indonesia (1945-1949) pero finalmente mester a aseptá independensia di su kolonia. Den añanan setenta, gobièrnu Ulandes a stimulá independensia den Karibe manera ku a pasa ku Sürnam, pero Kòrsou no tabatin hopi interes den independensia total. Ora independensia no tabata realista, e strategia ulandes a kambia. For di 1980 enfoke a bai riba bon gobernashon, disiplina finansiero, i responsabilidat. Outonomia tabata mas un papel, pero e sistema di supervishon a sigurá ku Ulanda por a sigui kontrolá henter e proseso di gobernashon.
Stabilidat polítiko despues di 2010
Reforma di 10-10-10 tabata pa duna stabilidat, pero esaki a trese turbulensia polítiko. Gobièrnu di Gerrit Schotte (2010-2012) a kai despues di dos ana. A sigui gobièrnu temporal bou di Stanley Betrian i Daniel Hodge. Ivar Asjes di Pueblo Soberano a sirbi for di 2013 te 2014, siguí pa Ben Whiteman te 2016. Gobièrnunan ku no a dura hopi tempu, tabata Hensley Koeiman i Gilmar Pisas, tur dos den e periodo di 2016–2017. Stabilidat relativo a bolbe ku Eugene Rhuggenaath di PAR, ku a goberná for di 2017 te 2021 den medio di krísis di sera refineria i COVID-19. Asistensia finansiero for di Ulanda tabata ku kondishon estrikto, loke a trese diskushon kontinuo tokante outonomia. Di 2021, Gilmar Pisas di MFK a sinta komo promé minister, sostené pa PNP ku tabata den koalishon te 2024.
Kòrsou, Kòrsou, unda nos ta bai?
15 aña despues di 10-10-10, e pregunta fundamental ta si nos por papia di outonomia real. Riba tereno práktiko, kontròl di Ulanda via organismo manera Cft i instrukshon ministerial, espesialmente durante e pandemia, a limitá soberania. Esaki ta reflehá loke hopi biaha ta yama un mentalidat kolonial: outonomia ta eksistí so den e límite ku Den Haag ta dikta. Dinámika polítiko di Ulanda tambe a kambia di partido sentro manera PvdA i CDA pa partidonan mas derechista o ultra drechista manera PVV, BBB i un VVD ku tin un kurso di pensamentu anti-migrashon hopi mas duru. E resultado di esaki ta ku Kòrsou i otro islanan Karibense den bista di e ulandes ta mas i mas un karga, i no un partner.
Pará na un krusada un biaha mas despues di 15 aña, Kòrsou tin dos opshon stratégiko i polítiko: sigui buska independensia ku su riesgo i obligashonnan, òf renegoshá relashon den Reino pa logra igualdat real, i no solamente outonomia kondishonal. E punto prinsipal ta si Kòrsou lo aseptá outonomia kondishonal, òf lo insistí riba outonomia fundamental den igualdat di bos, responsabilidat i rèspèt. Na final, e pueblo mes lo hasi e eskoho na elekshon. Referèndumnan pasá a mustra poko entusiasmo pa independensia: na 1993 e opshon pa keda i restrukturá Antia Ulandes a risibí kasi tur voto. Opshon di independensia a risibí solamente 0.49% (partisipashon mas o ménos 56%); na 2005 outonomia den Reino a gana ku 67.8% (independensia 4.8%, partisipashon 55%); na 2009, e opshon di outonomia manera prinsipal a ser diseñá pa partido polítiko PAR i sierto grupo sosial-ekonómiko den komunidat a ser aseptá den referèndum (51.9% si, partisipashon mas o ménos 67%). E resultadonan akí ta indiká ku aunke kambio ta posibel, e gritu di independensha total ta keda hopi abou. Tur pasó futuro mester ta basá riba un mandato demokrátiko klaro.
Kòrsou, Kòrsou unda nos ta bai?
E bista riba futuro konstitushonal ta dependé di bista stratégiko, kurashi polítiko i kapasidat institushonal. Desishon final ta den man di un pueblo ku mester ta konsiente i ku ta tuma un poseshon asina den un elekshon o referèndum.
Prof. dr. ir. Gilbert Cijntje




Laga un komentario