Edishon Di Imprenta

No skonde bo yu outista; dun'é kariño, amor i pasenshi

Komparti:

 

...Awor mas ku nunka nos por tende kuantu mucha outista tin. Kisas e lo tabata eksistí den pasado pero e no tabatin un nòmber manera awor. Dikon nos tin di skonde nos yu outista? Pa motibu di bèrgwensa? E ta meskos ku kualke otro mucha, e tambe mester di kariño, amor i tin hopi pasenshi kuné. No hink'é den un huki, ser’é den kas i depriv’é di e mundu eifó. E mucha outista tambe mester desaroyá i ta ku yudansa di nos kada un e lo logra ekspresá e habilidat asina impreshonante ku e tin.

No sera bo yu, simplemente e ta diferente, e ta pensa diferente, e ta aktua diferente i p’esei abo komo mayor tin di sostené.

 EXTRA a dediká atenshon na outismo, esaki den kuadro di dia mundial di outismo 2 di aprel. Na Kòrsou nos tin SGR Group ku bou di dje Mgr. Verriet, Savaanhuis i Rancho Harmonia ku ta duna e guia i sosten na e mucha outista pero tambe na e mayornan. Nos ke yama danki na AutoCity ku a mira importansia di e mini dokumentario aki i ku su yudansa e produkshon a bira realidat. Tambe nos ke gradesí e lidernan ku a duna nan kontribushon pa splika kiko ta outismo i ki trabou nan ta hasi, danki na e mayornan ku no tabatin bèrgwensa di splika kon nan yu ta pero mas ku tur danki na e 4 hóbennan outista ku ke laga mustra ku nan tambe ta konta.

 

Kiko ta outismo.....

Jana van Mulken ta Gedragsdeskundige Therapieteam en ODC SGR Groep/Mgr Verriet i el a konta nos ku Outismo ta un trastorno mental; prosesamentu di informashon ta bai un tiki otro kompará ku persona sin outismo. Tambe tin diferensia den komunikashon sosial. Hende outista hopi bia tin problema pa pensa i hasi na un manera fleksibel.

Antes nos a distinguí diferente forma di outismo. For di 2015 no ta hasi esaki mas. Ta rekonosé outismo i for di esaki ta wak ki nivel di outismo un mucha tin.

 

Kon detektá outismo

 

Jana a splika ku si komo mayor bo tin un mucha ku por tin outismo, mas mihó ta pa laga e mucha tèst dor di un sikólogo òf un ortopedagogo. Si bo ta bishitá un práktika, nan lo hasi diferente tèst pa kontrolá si un mucha realmente ta outista. Esaki ta e úniko manera pa haña konfirmashon si bo yu tin outismo òf no.

I komo mayor Jana a splika ku mester tene kuenta ku; tin diferente karakterístika. Kasi tur mucha ku outismo tin un ‘otro manera’ pa hasi kontakto visual. Tin bia ku nan no ta wak den direkshon ku e persona ku nan ta papia kuné. Of ta manera nan ta mira atraves di e persona.

Banda di esei hopi mucha ku tin outismo ta kuminsá papia mas lat. I na mesun momentu e lenga ku nan ta usa ta un tiki ‘otro’. Tur mucha ku tin outismo ta otro. Tur mucha ta úniko, ku ta nifiká ku no tin kos ku bo por bisa ku tur muchanan ku outismo ta aktua asina. Tin hopi diferensia.

E ta varia, dependé di e edat, for di unda por mira kambio. For di edat di 2 aña por konkluí ku un mucha tin outismo. Hopi bia e ta bai via dòkter di kas, ku ta konsehá mayornan pa laga e mucha hasi tèst. Tambe e ta konta pa muchanan ku ta bai skol, ora dosente ta konsehá mayornan pa laga hasi tèst. For di esaki nan ta haña un referensia.

 

Yudansa na Kòrsou...

Segun Jana Kòrsou ta konosé skolnan spesial, pero tambe tin skolnan regular na unda muchanan ku outismo por bai. E ta dependé di e nivel di e mucha i tambe si e sufri di e outismo. Des bes en kuando tin muchanan ku no por haña un skol adekuá. Esaki ta hopi di lamentá pa e muchanan. Tin muchanan ku ta keda kas. Of tin bia ku muchanan ta move ku nan famia na Ulanda òf Merka. Esaki tin konsekuensia hopi difísil. Pasobra henter e famia tin ku move.

 

Na SGR Groep...

 

Jana a splika ku SGR Groep su sekshon di Sentro Mia Bremer tin gruponan pa mucha entre 3 i 7 aña. Nan por bin einan, despues ku nan a haña un diagnósis òf despues ku a keda determiná un suposishon di outismo. Esaki ta wòrdu hasí dor un sikólogo di GZ.

Nan por mèldu na SGR-Groep i por keda referí.

 

No tin remedi ni kura....

 

Segun e splikashon di Jana, pa outismo no tin remedi ni kura. Te ainda no a deskubrí un medisina ku por kura outismo. E ta algu ku bo ta haña for di bo nasementu i bo ta keda ku esaki te momentu ku bo ta fayesé. Bo por adaptá bo ambiente, pa asina bo por yuda muchanan pa hasi nan kos diario na un manera mas fásil. Pero lamentablemente no tin niun píldora ku ta kura outismo. Te ainda no ta bon kla definí kon un hende ta nase ku outismo. Na Ulanda i Merka, tin hopi investigashon relashoná ku esaki.  Rònt mundu ta investigá. Pero te ainda nan no sa e kousa. Médiko ta kere ku outismo ta hereditario. Tin famianan ku ta konosé diferente kaso. Pero nan no sa kiko ta e motibu ku sierto hende ta outista. Nan no a haña  e solushon te ainda.

 

Guia pa mayor...

 

No solamente muchanan pero tambe e mayornan ta haña guia segun Jana van Mulken.

Esaki ta sosodé via di un tim di terapia di outismo den SGR-Groep. Nan ta duna training pa mayornan den gruponan. Si tin problema òf pregunta den e situashon na kas, mayornan por aserká e lidernan ku tambe ta duna guia kon i unda pa bai.

 

Kon difísil ta atendé ku un mucha outista...

 

Jana a splika ku ta dependé kon e mucha su outismo ta ta hasié fásil òf ménos fásil pa atendé kuné. Tin mayornan ku tin hopi problema ku esaki. Nan no ta aseptá. Pero pa hopi mayornan ta un alivio ora nan ta tende e diagnósis. Finalmente nan sa kiko nan yu ta falta. Tin mayornan ku ta buska pa añanan sin haña kontesta. I ta resultá hopi mas fásil pa guia e yu na momentu ku e mayor aseptá ku su yu ta outista.

 

Mas mucha hòmber ku mucha muhé...

 

Segun e splikashon di Jana segun estudionan tin mas mucha hòmber ku mucha muhé ku outismo. Ounke e ta kambiando tiki tiki pero mester bisa aserka ku outismo serka mucha muhé ta otro ku serka mucha hòmber.

 

Tambe nos a bishitá Savaanhuis kaminda tin e guia despues di skol i e guia di kabai na Rancho Harmonia. Nan tambe ta forma parti di SGR Groep. Den kuadro di e guia despues di skol nos a papia ku Kimberly Jimenez ku ta guia e aktividat;

Kimberly Jimenez

Den e  grupo di atardi ta tuma muchanan di 6 pa 12 aña. Einan ta un grupo di terapia pa mucha outista ku durante di dia ta bai skol spesial òf regular i nan mester di mas yudansa riba área di habilidat sosial, regulashon di emoshon i kon ta parti nan oranan liber. E muchanan su programa ta a base di un Picto Bord system individual. E mucha ta yega, kambia paña, sinta huntu kome i despues di sosegá ta kuminsá ku e promé blòk. E grupo di mèrdia ta parti den 3 blòk. Kada mucha tin nan propio sistema i e por ta diferente di otro. Ta dependé di e nesesidat di e hóben ta hinka su programa den otro. Ta tuma máksimo 10 kliente pa dia i tin ta bini 2 i otro 3 biaha pa siman. Ta repartí e hóbennan a base di edat i nan nivel di funshoná.

Mayornan tambe ta keda envolví. Tin un plan di atendementu i segun ta evaluá ta sinta ku mayornan na mesa. Tambe tin un skref di komunikashon ku ta bai kas pa e mayor sa kon ta bayendo ku e yu. I ku skolnan ku e muchanan ta bishitá tambe nan tin bon kontakto.

Kimberly; e trabou no ta fásil, bo mester tin hopi pasenshi, bisti e sapatu di e mucha ku outismo i banda di esaki mester por hinka bo mes den e situashon di e mucha, forma un relashon ku e mucha i pa logra bo metanan. I mester tin hopi pasenshi. Purba mira ku meskos ku abo ke pa nan trata bu, trata otro tambe.

Kimberly ta sinti ku tin mayor tin bèrgwensa pero ta huntu mester traha ariba pa asina por kit’é.

 

 

Chantal i Diana

 

E otro parti di Savaanhuis ta Rancho Harmonia. Aki e hóbennan ta haña terapia ku kabai. E lidernan ta Diana Caprino Heijtel i Chantal van Koert terapistanan ku Kabai. Na Rancho Harmonia ta duna e muchanan terapia ku kabai. Pero no solamente na mucha pero tambe na adultonan ku outismo. Tin un sekshon ku ta e training di habilidat sosial òf tambe SOVA ku ta pa e hóbennan di 16 aña bai ariba.

 

Chantal a splika ku SOVA training ta Training di abilidat sosial Sova ku ta algu úniko, pasobra ta hasi uso di kabai komo asistènt. Den praktiká esaki ta nifiká ku e kabainan ta duna e hóben partisipante ‘feedback’ tokante nan aktitut i komportashon.Ta konosí ku kabainan ta reakshoná riba gesto di kurpa. Esaki ta un parti importante di e training di Sova. E hóbennan ta siña kon importante nan gesto ta.

 

Despues di kada training ta papia ku e hóbennan den grupo. Diana a splika ku esaki ta importante pa asina por haña un bista di kiko a bai bon i ménos bon. A base di esei e hóbennan mes por wak nan mes i disidí e próksimo biaha di hasi loke nan a hasi ei di un otro forma. Esaki ta nifiká ku nan mes ta mehora nan habilidatnan.

 

Diana a sigui splika ku siendo Rancho Harmonia parti di SGR Groep, e hóben por mèldu su mes via di SPD ku ta e entrada den e instituto. E hóben ta pasa dor di un proseso huntu ku su mayornan i einan ta determiná kua yudansa e tin mester. Nan pa pasa seguidamente na un tim di eksperto den outismo (Jana van Mulken) ku ta sigui ku e trabou di deliberashon entre otro ku mayornan. Ta wak e nesesidat di e hóbennan i determiná su yudansa. Terapia ku kabai ta forma parti di e guia ku ta duna. E eksperto di komportashon (Gedragdeskundige) ta determiná kua terapia ku kabai ta kuadra ku e hóben.

 

Pero e terapia ku kabai ta yuda realmente? Riba e pregunta aki Chantal a splika ku, Si. “Aki nos ta traha den gruponan chikitu. Esaki tin komo konsekuensia ku, apesar nos ta den un seshon di un grupo, nos por duna atenshon individual na e hóbennan, si ta nesesario. Por ehèmpel riba tópiko manera ‘papia den públiko’ òf ‘koperá mihó’. Pa motibu ku nos ta organisá hopi aktividatnan ku e kabai, e hóbennan ta siña kon nan por koperá ku otro. No solamente ku otro. Na e mesun momentu nan tin ku vigilá e kabai i e bisindario. Pa e hóbennan ta hopi importante ku nan no tin un focus riba un kos so. Pero ku nan ta siña pa wak mas hanchu posibel. I tambe antisipá i aktuá riba esaki”.

 

Chantal a sigui splika ku mayornan tambe ta keda envolví. Esaki pasobra pa e envolvimentu di mayornan ta hopi importante. Partisipashon di mayornan ta forma parti di e programa. Na final di tur periodo ta invitá e mayornan pa motibu ku huntu ku nan yu’i hòmber òf yu’i muhé nan por traha ku e kabainan.  Pa nan por eksperensiá e aktividat komo un grupo. Nan por interkambiá eksperensia. “Na nos opinion tambe ta bon pa mayornan tin kontakto ku otro mayornan. Pa nan por tende kon otro mayornan ta dil ku e situashon ku nan yu ta outista”, Chantal a splika.

 

Pero tin sufisiente espasio na Rancho Harmonia pa duna terapia di kabai. Diana a konta nos ku aktualmente nan ta praktikamente yen. Normalmente kada grupo ta kuminsá na luna di sèptèmber i nan ta traha ku e grupo e aña kompleto, siguiendo su desaroyo. Nan ta traha ku un grupo figo, ya ku pa e muchanan mes tambe ta mas kómodo.

 

 

Diana komo un terapista di kabai di hopi aña tabatin un mensahe bon kla; Loke nos ta siña e hóbennan aki ta ku nan manera di pensa ta diferente. Nos ta siña nan ku komunidat ta atendé den sierto forma ku nan komo hóben tin di siña. Por ehèmpel ora bo yega un kaminda bo tin di kuminda. E tipo di kosnan ei no ta normal pa e hóben ku outismo pero tin di siña nan esei. Pero di otro banda ta importante pa komunidat tambe siña kon e hóbennan ku outismo ta pensa. I pa tene kuenta ku nan. E hóbennan ku ta bai Rancho harmonia tur ta den enseñansa sekundario. Nan lo mester bai traha. Segun nos ta masha importante pa sektor empresarial ta konsiente di outismo pa asina nan por tene mas kuenta ku nan i pa nan sa ku e mucha ku outismo tambe por traha. Di e forma ei nan por duna un kontribushon na komunidat i alabes forma parti di komunidat.

Lars Martina

Lars Martina ta un hóben di 8 aña ku nos a papia kuné. Un hóben masha inteligente, sin miedu di kámara ni pa papia ku hende i asta el a guia nos dor di e sentro pa nos sa kiko tur kos nan tin. Lars ta gusta skateboard i e por kore hopi bon riba skateboard. I pa su aña e lo ke un skateboard asina el a bisa nos. Tambe Lars ta gusta landa.

 

 

 

 

Serge Deelstra hóben ku outismo

 

Serge Deelstra ta forma parti di hóbennan outista ku ta haña terapia ku kabai na Rancho Harmonia. Serge ta bai Rancho Harmonia ya pa 12 aña. Tur djabièrnè atardi e ta bai einan.

“Mi ta bin aki pa training sosial. Mi ta siña pa aktua sosial i papia ku hóbennan manera mi mes.

Mi ta gusta hopi pa siña kon mi por aktua sosial. E training ta siña mi kon mi tin ku reakshoná i kon mi por duna ‘feedback’. Tambe kon mi por pidi otro hende pa yudansa. Manera, ora mi ta huntu ku Errin òf Quinten òf Suedi òf Mark. Awor mi por puntra nan si nan mester di mi. Of mi ta warda te ku nan ta ofresé mi nan yudansa. Of mi ta pidi si nan mester di mi. Mi ta hasi esaki ku tur hende ku tei aki. Mi ta kere ku e training ta hopi bon. Mi ta siña pa regla mi kosnan, sin yudansa di nan i mi mayornan. Mi ta siña pa regla mi kos, sin mi kai den problema.

 

Serge tabata kontentu den e entrevista ya ku awor e por bai kuminsá traha algun dia pa siman na Kooyman. Serge ta kore kabai for di chikí. Su famia tambe ta kore kabai i e ta gusta kabai masha hopi. Manera el a bisa nos, e ta stima animal. Kabai ta un animal hopi sensitivo. Un kabai ta sinti ora bo tin miedu. Nan por bira rabia hopi lihé. Bo tin ku tene kuenta ku postura di e kurpa di un kabai. Bo tin ku wak e oreanan i tambe e kara i djente. Un kabai ta sinti ora bo tin miedu. Meskos ku un kachó. Si un kabai ta hasi algu malu i ami ta rabia, un kabai ta pone su orea patras, hopi plat. I den bes en kuando, ora nan ta rabia, nan ta mustra djente tambe.

 

Errin Dorand

Errin Dorand tin 16 aña i su pashon ta traha robòt i tambe pinta. El a splika ku e ta gusta traha robòt di tape. E ta gusta ko'i hunga i e ta traha su mes robòt pasobra asina e por laga su imaginashon bai. Dia e tabata chikí e tabata gusta kumpra robòt pero despues el a ripará ku e robòt kumprá ei no por hasi loke e ke. I awor ku e mes ta trah’é e ta hasié manera e ke pa nan ta i pa nan hasi loke e ke. E ta traha e robòt for di tape eléktriko esta e tapenan ku ta haña diferente koló. E no a siña kon ta traha e robòt pero ta algu ku e mes a inventá pa hasi pa su mes.  Errin sa ku e ta un outista i e sa ku no tur biaha e por kòrda kosnan bon. Errin ta haña hende ta trat’é bon i e tin hopi amigu. Errin tambe ta gusta pinta i toka piano. E ta mira su mes den futuro trahando den un negoshi ku ta traha robòt. I p’esei e ke siña bon kon traha ku kòmpiuter i asina e por siña desaroyá mas aleu otro tipo di robòt.

Errin; mi ta papia ingles pasobra e ta mas fásil pa mi. Ademas e ta un idioma famoso rònt mundu. Mi ta ekspresá mi mes mihó ku den papiamentu.

Errin su mensahe ta: si tin algu ku bo ke hasi den bida ku bo ta sinti bu kómodo kuné, djis hasié!

 

Mayornan;

 

Valesca Diaz

 

Ku 3 aña Errin tabata un mucha super hiper. Hopi energia, e no ta tende, e no ta komprondé, e ta hasi loke e ke, e no por a papia bon, su madures tabata bai di un forma diferente ku pa nos komo mayor tabata poko poko. Via di su dòkter di kas nos a keda rekomendá pa bai un sikólogo kuné. Errin a bai dr. Garcia na Klínika Capriles e tempu ei. Den promé instansia a diagnostik’é komo ADHD. Nos a haña tep kon pa hèndel kuné. Despues ku el a sigui krese el a bira ménos hiper i e ADHD a kambia den ADD. Errin no por a konsentrá sufisiente na skol, e no ta komprondé i ménos papia papiamentu bon pero tur kos ta na ingles. E ta gusta hunga su so ku su robòtnan òf hunga ku mucha mas chikí kuné. E tabata gusta wak pelíkulanan di robòt. I Errin ta wak su mes komo un robòt. Tin biaha e por asta kana manera un robòt, papia manera robòt. Nos mester a listra Errin asta na su kurpa ora e ta bai skol pasobra e ta bai ku robòt. Dado momentu e no por a bai ku robòt skol i el a dirigí ku e klatblòk na skol e tabata pinta i kòrta robòt afó. Errin tin baul, maletanan di robòt. For di esun di mas barata te esun di mas karu. Nos komo mayor di Errin a bai ‘mee’ kuné den su mundu di robòt i purba pa e saka siñansa for di esei. I awe Errin ta traha robòt di tape. Errin ta gusta pinta i nos a sostené den esei i ta elogi’é den su pintamentu.

Errin ta toka piano i nos ta sinta atardi den sala pa djis tend’é train piano. Dado momentu mi ta kuminsá kanta pa e toka, ounke e ta bai un otro ritmo for di mi.

Mi no a nase mama, mi a bira mama i p’esei tur tep i sugerensia ku mi por haña pa yuda mi yunan ta bon biní. Mi no ta pretendé di sa tur kos i mi ni ta skonde nunka ku mi yunan por tin un problema. Ta dor di papia ku otro hende mi a logra yega hopi leu ku Errin. Rekomendashonnan i mas ku tur kos Savaanhuis su guia tabata e chèri riba e bolo pa ku Errin.

Errin ta diferente, i mi ta stim’é asina. Mi a siña pensa meskos kuné, i asta papia manera dje. Nos komo mayor di Errin a drenta su mundu. Mi a siña ku mi tin di papia slou pa e komprondementu, mi a siña ku tin biaha òf mayoria biaha ta ingles mi tin di papia kuné pa e komprondé mi. I mi ta respetá su opinion. Mi ta respetá ku e gusta ta su so i mi no ta kibr’é den nada ku e ta hasi.

Errin ta forma parti di mi bida i asina mi ta biba awe i mi ta orguyoso di dje.

 

 

 

Junny i Dicla van der Veen

 

Otro pareha, mama i tata di Giscard van der Veen, tabata Junny i Dicla. Ta un pareha ku nan úniko yu e aña aki ta kumpli 18 aña i nan a duna i ta dun'é hopi amor. Giscard ta gusta toka. Giscard a toka pa nos wak tambe.

Dicla a splika; Giscard tabata bai skol na Emmastad i einan sa tin kada aña un profesor ta bin di Ulanda i ta tèst e muchanan. Den e tèstmentu ei a bin resultá ku Giscard ta outista. E tempu ei e tabatin 5 aña. Pero for di momentu ku e tabata krese tabatin algun kos ku Giscard no tabata hasi. Su mayornan no por a pensa ku e ta outista pasobra úniko kos ta ku el a kuminsá kana lat. Nan a ripará ku e no tabata papia bon i a kuminsá hasi tèst. Asta dòkter a bisa nan ku nada falta e yu pero komo mayor si nan a ripará ku algu no ta bon.

Ora nan a haña sa ku e yu ta outista tabata duru. Mester a buska informashon kiko ta outista i segun e ta krese e mayornan mes tabata siña di nan mes kon ta dil kuné. I te ainda nan ta bezig ta siñando kon pa dil ku e kosnan nobo ku Giscard ta bin kuné. Awor aki tin hopi mucha outista ta nase i p’esei ta bon ku por tin mas lugá na Kòrsou ku mayornan por aserká pa yudansa. Mester tin skolnan adekuá pa pone e muchanan segun nan ta sigui krese.

 

 

 

 

Mayornan di Giscard nunka tabatin bèrgwensa pa kana ku e yu. E ta difísil si pasobra Giscard no ta gusta multitut i ta gusta e kring será. Tiki tiki ta keda hinka den mas i mas hende pa e por kustumbrá.

Su tata Junny ta dil masha bon ku e yu i ta asta malkri’é, kual e ta konsiente di dje. Tin biaha tin sierto ora bo por haña poko strès pero mester aseptá ku ta asina e yu ta i atendé ku e yu manera e ta. Junny ta bai tur kaminda ku Giscard i ta tene kuenta ku ora Giscard ke bai kas, e tin di bai. Segun e tata aki, su famia no tin problema ku Giscard i nan sa kon tin di atendé ku e yu. Hendenan afó tin kaminda ku Junny mes ta sinti ku e trato ta diferente, e ta hala kita ku su yu. Junny a bisa ku e tin hopi pasenshi. Giscard ta gusta toka i e ta gusta kome.

Artíkulonan relashoná

Laga un komentario

BRACEFORIMPACT

DIOS BENDISHONA TUR PERSONA KU TA YUDA KU E PERSONA NAN AKI..DI LOKE MI A LESA AWE MI TIN UN KONFIANSA KU ERRIN DORAND DEN FUTURO HOPI SERKANO TIN SU PROPIO NEGOSHI KU DIOS A DUNE PA SU FUTURO I UN FORZA KU E TA BAI TIN KU MUNDU KU TA HABRI KAMINDA PA TUR PERSONA KU TIN UN PROBLEMA KU OUTISMO ...NA MAYOR NAN HOPI FORZA I AMOR TA A REMEDI PA BOSO YUNAN ..