Edishon Di Imprenta

‘Nos mester protehá e karkó i restorá e poblashon’

Komparti:

WILLEMSTAD.- Karkó ta popular den Karibe komo delikatès. E ta ser usá tambe komo dekorashon i asta komo instrumento musikal. Pero debí na sobrepeska, e poblashon di e animal akí a baha. Mayoria hende no sa, pero e ‘kroonslak’ grandi akí ta yuda tene oséano salú i ta sòru pa e kalentamentu di nos mundu bai mas poko poko. Ta p’esei nos mester protehá e karkó i restorá e poblashon.

Biólogo marino Michiel van Nierop ta fasiná ku e karkó ya pa hopi aña. Na 1983 el a hasi trabou den vèlt na Bahamas kaminda e tempu ei ya e poblashon di karkó tabata baha kaba. E idea pa ‘kweek’ e gran ‘kroonslak’ aki, na promé instante pa konsumo, a nase serka dje n’e momentu ei.

Diessinku aña pasá tabatin e oportunidat pa hasi un proyekto riba e tereno aki, den kooperashon ku un kompania internashonal di komèrsio di marisko i ku supsidio di Ministerio di Asuntunan Ekonómiko na Hulanda. E proyekto ei a hasi investigashon tokante kresementu di e karkó den kondishonnan óptimo di bida i alimentashon. Sea Aquarium tabata e lokalidat hospitalario kaminda e investigashon ei a tuma lugá.

‘Kwekerij’

Despues di e investigashon ei, Michiel a aserká prof. Dr. Megan Davis ku un petishon pa su sosten pa kuminsá un ‘kwekerij’ di karkó na Kòrsou. Señora Davis ta hasi investigashon tokante karkó ya pa mas ku 40 aña. Karkó ta ser konsiderá un espesie na peliger segun e konvenio di CITES (Convention on International Trade in Endangered Species). Den algun área di Karibe, manera Boneiru i Florida, tin un prohibishon total pa piska karkó. Señora Davis a establesé vários kwekerij di karkó den Karibe manera na Bahamas, Puerto Rico i Jamaica. Kuater aña pasá, ku sosten di Wereld Natuur Fonds (WWF-NL) i Prins Bernhard Cultuurfonds, a traha un mini kwekerij na Carmabi, kaminda e webunan di karkó a ser kosechá den e pisinanan di dòlfein na Sea Aquarium. Sea Aquarium a entusiasmá pa sostené e ‘kwekerij’ aki i a disidí di traha un ‘kwekerij’ mas grandi: The Queen Conch Hatchery. Despues di a ‘kweek’ míles di karkó chikí na Sea Aquarium, tabata tempu pa e siguiente paso. Kiko presis lo pasa ora laga e karkónan aki bai den laman?

Karkónan ta bai laman

For di yanüari 2023 a kuminsá ku un proyekto piloto pa deskubrí esaki. Den e proyekto akí, The Queen Conch Hatchery ta entregá e karkónan, ku ta haña un transmisor chikí (asina yamá ‘tag’) i ta ser poné na kantidatnan chikí den e vèltnan di yerba di laman na Kòrsou. Yerba di laman ta e mihó ambiente di biba pa e karkónan. Karkó ta alimentá su mes ku algu chikitu (‘lima’) i otro organismonan ku ta biba den e yerba di laman, loke ta laga e yerba di laman keda salú. Yerba di laman ta kapturá karbono (koolstof) te ku 35 biaha mas lihé ku selvanan tropikal! P’esei nos mester mantené un poblashon di karkó salú p’asina tene den balansa e siklo natural di e vèltnan di yerba di laman. E proyekto piloto akí ta risibí sosten finansiero di WWF-NL i Seacology. E programa di Karibe Hulandes di WWF-NL ta traha pa reforsá i hasi e sistemanan di kosta mas resistente kontra menasanan manera kambio di klima.

Trabou den vèlt

“E resultadonan di e proyekto piloto akí ta positivo te ku awor. Ningun karkó no a muri i nos ta sigui investigá kua ta e mihó téknikanan pa monitoriá i kua ta e mihó lokalidatnan. Ku e konosementu ku nos a haña, nos lo kuminsá pone karkónan den laman na Lac Bay na Boneiru na fin di aña akí. Nos ta hasi esaki den kolaborashon ku STINAPA”, asina Michiel ta splika. Tin hopi kos enbolbí den un investigashon asin’aki. Michiel no ta traha su so i ta haña yudansa di e stazjèrnan Ilse Bos i Emma Bronswijk. Ambos ta studiando pa nan Master’s di Freshwater and Marine Biology na Universidat di Amsterdam.

Ilse: “E proyekto akí a hala mi atenshon pasobra asina mi por kontribuí aktivamente na protehá i konservá un espesie. Ademas, ta algu ku nunka promé a ser hasí di e manera akí, i esei ta duna hopi espasio pa improvisá i eksperimentá. Esei mi ta haña masha leuk! Nos tareanan ta hopi variá, i kada dia ta diferente. Tin biaha un idea ta parse ‘bulletproof’ den teoria, pero den práktika ta resultá ku tòg tin faktornan limitante ku bo no a tene kuenta kuné. Danki Dios aworakí nos ta eksperimentando ku kantidatnan chikitu. Tur loke nos siña aworakí, nos por usa despues den e trabou di vèlt mas grandi ku tin planiá.”

Emma: “Ilse ku mi ta traha den vèlt tres biaha pa siman. Esaki ta nifiká ku nos ta bai kaminda e karkónan ta, pa nos wak kon ta ku nan. E otro dos dianan nos ta analisá e resultadonan, prepará nos trabou di vèlt, buska den literatura òf traha na nos stageverslag. Riba un dia di trabou den vèlt nos ta karga nos outo ku e materialnan ku nos tin mester. Un antèna (ku ta parse un tipo di detektor di metal), un boto di rùber ku e aparatonan korespondiente den dje, i material pa sambuyá. E ora ei nos ta kore bai Spaanse Water, kaminda e karkónan ku a haña un ‘tag’ ta. Un di nos ta sambuyá ku e antèna pa bai buska e karkónan. Ora e antèna pasa riba un karkó ku tin un ‘tag’, e otro persona ku a keda den e boto riba awa ta tende un ‘piep’. Esaki ta ser komuniká na e sambuyadó pa medio di un ‘rammelaar’. E ora ei e sambuyadó por kuminsá buska, midi e karkó i mira si e ta na bida ainda. Nos kada un ta haña bùrt pa hasi un di e dos tareanan akí.”

 

Konsientisashon

Ponementu di karkó chikí den laman pa reforsá e poblashon no ta algu ku bo ta hasi bo so, pero bo tin ku atendé tambe ku organisashonnan di naturalesa, piskadónan, i reglamentashon (por ehèmpel, mester haña pèrmit pa transportá e karkónan chikí ku boto for di Kòrsou pa Boneiru). Piskamentu i komementu di karkó ta hopi integrá den e kultura Karibense, i e diskushon tokante esaki por ta sensitivo. P’e motibu ei, komunikashon entre piskadónan i e proyekto ta keda importante. “Trahamentu direkto ku komunidatnan pa preservá nan kultura i mehorá nan bida ta un prinsipio di e proyektonan di Seacology”, asina Duane Silverstein, direktor di e organisashon non-profit akí, ta bisa. Pa stimulá kooperashon den e proyekto akí, a firma un akuerdo di kooperashon entre e kooperativanan di peska na Kòrsou i Boneiru, Federashon Kooperativanan Uní di Produkshon (FKUP) i PISKABON, STINAPA i WWF-NL.

“For di komienso a skohe pa enbolbí FKUP i PISKABON. Di un banda pa interkambiá konosementu, i di otro banda pa establesé metanan komun. Un meta komun ta pa traha na un peskeria duradero, den kual komèrsio i konservashon di naturalesa ta den balansa. FKUP i PISKABON ta yuda nos tambe pa amplia e konsientisashon tokante práktikanan di peska duradero. Nan sa kon pa yega na e piskadónan pa splika nan dikon nan mester piska solamente karkónan adulto. Karkónan chikí ku ainda no a bira adulto i ta ser piská, no ta haña chèns pa reprodusí. Debí na esaki e poblashon ta bira mas chikí kada bes,” asina Monique van de Water, programmamanager di e programa Karibense Hulandes di WWF-NL, ta enfatisá.

“Na Boneiru, e karkó ta ser integrá tambe den Wild4Life, e programa di edukashon di STINAPA, kaminda kada klas di skol básiko ta risibí un mínimo di dos lès pa aña serka STINAPA. Grupo 7 i 8 lo haña un lès adishonal tokante karkó. Ademas, STINAPA lo trata e tópiko di karkó na skolnan sekundario tambe, den lèsnan klasikal ku aktividatnan práktiko. Pa e públiko general, lo pone bòrchinan di informashon tokante karkó rondó di Lac Bay, i e rangernan di parke marino di STINAPA lo ta enbolbí estrechamente huntu ku PISKABON den e proseso di pone karkónan den laman i monitoriá nan”, asina Monique Grol, manager di edukashon i komunikashon na STINAPA Boneiru ta konta.

 

Artíkulonan relashoná

Laga un komentario