Ruseño Sambo; konosé su historia, su transishon i su bèrdat
Ruseño Sambo, no ta un kara nobo, e tambe ta forma parti di e famia di Djasabra. E ta e persona ku ta enkargá ku e seshon digital na Extra ya pa 15 aña kaba. E biaha aki e ta na e otro banda di pantaya, i ta bai toka un frase ku ta kòrtiku pero ku tin hopi poder: “Asina ta lanta un kriminal na kas.” No ta palabranan ku bo tende tur dia. Normalmente, hóbennan ta tende ku nan komportashon ta bin dor di nan amigunan; poko bia hende ta bisa e ta bin dor di su tata, mama òf un hende grandi. E programa di Djasabra no por bai hopi profundo den e tópiko, komo ku Ruseño a skibi un buki ku ta den e proseso pa keda imprimí. Pero, a lo ménos, nos lo siña konosé Ruseño dilanti di kámara; su historia, su transishon, i su bèrdat.

Ken ta Ruseño?
Pa komprendé e tópiko: “Asina ta lanta un kriminal na kas,” ta importante pa sa ken Ruseño ta. Di su 16 pa 23 aña, Ruseño tabata inkriminá pa diferente akusashon. Durante e añanan aki e tabata drenta i sali for di prizòn konstantemente. Su kastigu di mas largu tabata 4 aña, dor ku el a purba di hòrta un banko. Esaki tabata e aktividat di mas grandi ku el a kometé, i asina bo por imaginá kiko lo bo por spera den e buki. Despues di a sinta su kastigu el a sali enbúskeda di un kaminda nobo. No tabata un situashon fásil, ni e temporada di mas agradabel, pero su persistensia i e kambio di perspektiva a demostrá ku bo por krea un bida despues di a keda inkriminá. Pa medio di e buki aki, Ruseño ke informá, tantu e hóben komo e mayor, pero alabes inspirá otronan ku ta posibel pa kai i lanta bèk di nobo.
Asina ta lanta un kriminal na kas
Ruseño ta bisa ku nos por spera un buki basá riba un historia real, ku ta konta su bida i ta toka diferente aspekto di kriansa. E buki ta mustra e otro banda di medaya ku hende no gusta bisa: un kriminal ta kuminsá mentalmente for di mucha, i ta desaroyá bira un hóben, i alfinal un adulto. E ta spesifiká ku e meta di e buki no ta pa tira falta riba mayornan, si no pa eksponé e realidat, e importansia di e fundeshi di un mucha. Hopi hende ta bisa “nan a skohe pa e bida ei, nan ta bon lantá,” e buki ta bai mas a leu ku esei, tin vários kosnan masha chikí ku ta tuma lugá den e mucha su bida, ku tin bia nos no ta paga tinu na dje. Por ehèmpel, duna bo yu tur kos ku e pidi, lo krea un adulto ku ta kere òf ta pensa ku mundu ta di dje. E no lo por dil ku un “nò.” Si mañan un hende bisa e “nò”, e lo pensa dikon nò, i ta kue e kos pasó e no konosé un mundu kaminda e palabra nò ta eksistí. Un otro aspekto ku e buki ta eksplorá ta rèspèt. Si un mucha no ta respetá outoridat na kas, bo mes por pensa kon e lo trata otro outoridat, manera kuerpo polisial òf kosnan mas simpel manera skol. Ruseño ta konta ku el a eksperensiá un hende ku ta papia hopi duruiI brutu, i e tabata pensa, “kon e por interaktuá ku hende asina?” Despues el a bin haña sa, ku e persona ta komuniká di mesun manera na kas. E buki no ta solamente un relato di Ruseño su, tambe e ta enfoká riba fayonan ku ta keda kometé na kas, ku ta demostrá e mekanismo ku ta forma e persona i kon e eksperensia ta influensiá su desishonnan.

No tabata fásil
Ruseño ta atmití: “No tabata fásil pa dil ku mi bida.” Na vários momentu e kier a stòp ku e buki. Hopi kos, historia, emoshon, pashon, tristesa, di for di su infansia te ku adulto a bin dilanti. E tabata pensa ku e mester warda su historia pa su mes, pero e idea di e buki no tabata lag’é lòs, e buki tabata keda inyekt’é manera un impulso. E ta bisa ku el a kuminsá skibi for di 2001, pa buta loke e ta sinti riba papel komo un forma di terapia. “Nos ta biba den un kultura kaminda nos ta warda tur kos. Nos gusta bisa “Pa kiko pone bo paña shushi pafó pa otro hende mira”, e ta bisa. E no ta fásil pa a ekspresá loke el a pasa den. Na diferente okashon el a mira ku e por a aktua di otro manera. “Si mi no lo a hasi esaki, e kos ei no lo a sosodé.” E ta sigui bisa ku e ta un persona ku gusta analisá, i ta reflekshoná hopi. Dor di skibi komo un forma di terapia, el a kuminsá skibi su historia pa yuda otro hende. E proseso; durante di 2001 pa 2023, el a kuminsá skibi, el a pèrdè algun di su dokumentonan, i mester kuminsá kompletamente di nobo. Na 2024 el a bisa “Ta kla,” pero den 2025 Ruseño a tuma desishon ku e mester kaba e buki, pa por kompletá e mishon: konta su historia pa inspirá otro.
Bo mester ke un segundo oportunidat
E ta sigui konta ku unabes bo drenta un hanchi ku ta bai kontra di nos kultura, e ta bira difísil pa spera un segundo oportunidat. Ruseño mes no ta kere den segundo oportunidat, tabata algu ku e mester a komprendé ku ‘second chance’ no ta algu ku komunidat mester duna bo; e ta algu ku bo mester ke, i ta dispuesto pa krea. E tabata konvensí, manera hopi hende den prizòn i personanan ku ta kana riba kaya, ku hende debe bo algu. Ruseño a siña ku ningun hende no tin obligashon di duna bo nada. Ora el a sali for di prizòn, el a bai buska trabou pa para bèk riba su pia. Komo ku el a kaba di sali for di prizòn e tabatin e pensamentu ku komunidat no kier a dun’é un oportunidat. Su promé eksperensia, el a bisa “at’é, mi no ta bai haña trabou.” I dicho echo, nan no a tum’é. Ora el a sali for di e negoshi el a dal e porta di e negoshi masha duru mes. Miéntras ku e tabata den bùs ruta pa kas, e pregunta a bin: “Ruseño, lo bo duna bo mes un trabou sabiendo loke bo a hasi i pasa aden?” El a konfrontá su mes ku no ta pasó bo a disidí di no ke forma parti mas di e bida kriminal ta nifiká ku bo a kambia komo persona, te ainda bo tin e kapasidat, e ta solo un eskoho. Ta meskos ku un fèrfdó disidí ku e no ke fèrf mas, e no lo ehersé e trabou mas, pero e abilidat lo t’ei pa semper. Na e momentu ei el a realisá, i e ta bisa ku e realisashon aki a habri diferente porta p’é. Den e buki esaki ta bini dilanti, i ta splika ku nos mester kambia nos pensamentu ku hende debe nos algu, ménos espektativa bo tin mas mihó bo por komuniká. Pa bo risibí un segundo oportunidat, bo mester traha p’é. Despues ku e entrevista no a bai bon, el a bai hasi trabounan ku anterior e no lo hasi, i a yega di bisa na bos haltu ku nunka e lo traha e tipo di trabounan ei, manera chapi kurá. E ta bisa ku e ta gradesido na Extra i Valesca, ku pa medio di un entrevista nan a kai den kontakto ku otro i Valesca a dun’é un segundo oportunidat. E ta enfatisá ku hende mester komprendé ku bo no meresé nada, ta keda na e hende pa bisa bo ku e ta dispuesto pa duna bo un segundo oportunidat. Esei ta algu ku e ta kere den dje i ta implementá den su bida.

Hóben i e testimonio di Ruseño
Ruseño a habri su mes lihé pa duna charlanan na hóben, pa konta su testimonio di e bida den priz òn. E ta menshoná ku es tin mas plaser pa papia ku hóbennan den skol, enbes di un persona inkriminá. “Pa nos ta sinsero,” Ruseño ta bisa, “e hendenan den prizòn, mayoria bia, a skohe e kaminda ei.” Un bida kriminal ta un eskoho, i Ruseño a skohe su ruta, ku ta inkluí un atrako di banko ku e tabata mira komo un meta profeshonal. El a asta buta e título Atrakadó di Banko Profeshonal. Sabiendo esaki, e sa ku ora e bai prizòn e ta bai haña un grupo di hende ku a skohe pa e mesun ruta, i ta nan mes responsabilidat pa trata di sali for di e bida kriminal. E ta un kuestion di invertí bo energia den algu konstruktivo ku ta duna resultado. Su presentashonnan no ta solamente konta su historia, sino inspirá i duna un perspektiva ku ta real i ku ta motivá e hóbennan pa konsiderá nan eskoho i nan futuro.
E realidat di e hóben
Ruseño ta enfatisá ku ora bo papia ku hóbennan, bo por sinti e realidat ku hopi hóben ta biba. E ta splika un anékdota ku ta mustra e impakto di violensia doméstiko. Durante un aktividat di vakashon pa mucha, un mucha hòmber a dal un mucha muhé. Inosentemente, Ruseño a bisa e mucha: “te kosnan ei bo ta mira na kas, bo tata ta dal bo mama?” Despues di un ratu, e mucha a sinti e konfiansa i a bisa Ruseño: “Tio, e kos ku tio a bisa mi ta asina.” Ku awa den su wowo, e mucha a konta kon e tabata mira su tata ta maltratá su mama regularmente. Pa Ruseño, violensia doméstiko ta un bèrgwensa ku hopi hende no ta papia di dje. Djis un interakshon ku por parse ménos presioso, a yuda e mucha komuniká.
E sistema di prizòn i su limitashon
Ruseño ta bisa ku aunke ku bo ke, e sistema di prizòn no ta fasilitá bo aktividatnan pa krea un progreso. Tin algun desaroyo den e área pero durante e 4 añanan ku el a sinta kastigu, e ta haña ku e por a usa e tempu pa kaba un estudio. E ta konta ku e i algun kompañero den prizòn a yega di rebeldiá, no pa pidi sèn, si no pa trese aktividatnan ku prizoneronan por dediká nan tempu na dje i lo por usa pa krea un bida ora nan sali. E ta bisa di eksperensia ku e ta frustrante, tin bia bo tin e motivashon i kapasidat, pero e sistema no tin e rekursonan nesesario pa mantené bo progreso.
23 aña den libertat
Ruseño ta konta ku e tin 23 aña ta biba realmente liber sin preokupashon ku polis lo por par’é. “Mi ta bai ta hopi stret,” un prinsipio ku el a deskubrí i a dokumentá den e buki. “E eskoho pa sali for di e bida kriminal no ta un kos di tur dia, e no ta un kos di 23 aña pasá.” E ta un proseso ku ta rekerí konsistensia i rekordatorio ku bo a skohe pa kambia. “Por ehèmpel, si un situashon sosodé mañan kaminda un hende a kousa un daño na mi yu, mi kabes por bira, pero bo ta papia ku bo mes i bisa bo a skohe pa no ta den e kaminda ei. Tin bia bo ta haña bo den un diskushon ku un hende.” Bo mester kòrda riba bo prinsipio.
E kos di mas bunita “mira mi yu nase”
E ta sigui bisa ku e kos di mas bunita ku el a yega di pasa aden ta mira su yu nase. Su yu ya tin 14 aña, birando adulto. Tin sierto kos el a pasa aden i e no lo ke su yu pasa aden. Manera eksperensiá violensia doméstiko. E kos ku a kousa herida mas grandi ta violensia doméstiko serka Ruseño. “E por parse algu komun, dor di e manera ku hende ta persigui’é, pero e kos ku ta marka un mucha ta e kos akí: mira bo mama wòrdu maltratá, òf mira bo pañanan keda benta afó, i henter bario sa.”
Laga e pasado bai i siña for di e eksperensia
“Tin sierto hende i kos ku bo mester siña laga lòs.” Loke a pasa a pasa, i esaki a yuda forma ken bo ta awe. Pa Ruseño, transparensia ta fundamental, e ta rekonosé ku ainda tin algu di violensia den dje, i e ta purba dil ku kada situashon na un manera positivo, pero alabes purba di no buta su mes den situashonnan ku por repliká e erornan di ántes. E ta remarká ku ora un hende kambia, nos tin e tendensia di pensa ku si e hende tabata pretu el a bira blanku, pero tur kos ta un kuestion di eskoho, kon bo ta respondé riba situashon ku ta difísil. E buki di Ruseño ta un invitashon pa hendenan komprendé e importansia di rekonosé e pasado, sin lag’é dikta bo futuro. E ta mustra ku bo por rekonosé e doló, sin keda afektá negativamente, i bira un persona ku ta empoderá bo mes i otro.
Hasi otro den edukashon
E meta di e buki ta pa hasi mayornan konsiente ku por hasi otro den edukashon di e mucha. E meta prinsipal ta pa ta skèrpi riba loke nan ta hasi ora nan ta lanta e yu, pa guia i krea un ambiente di seguridat, pa e mucha no bai den mal kaminda. E buki tin 10 kapítulo ku ta duna mayor e hèrmènt práktiko kon pa trata e mucha, dor di siña nan respetá outoridat i e pasenshi ku ta nesesario pa evitá konflikto. Ademas, historianan ku ta konta Ruseño su bida. E ta bisa pa mayornan no ta muchu lihé pa defendé bo yu. Ruseño ta konta ku ora e tabata bai skol di fundeshi, algu ku nunka mas e lo lubidá, un mayor a bai skol pa e dosente. Un alumno a hasi algu, pero el a konta su mama henter un otro historia. E mama a zundra e dosente, i a bisa “mi yu no sa gaña.” Pa e mayor su di malu, e mucha a gaña, ;i riba dje e mama a haña sla pa algu ku su yu a hasi. “Ta masha mal kos ora un mucha sa ku su mayor ta kere ku e no ta gaña.”
Digitalisashon i Modernisashon
Digitalisashon i modernisashon ta importante pa konsientisá tantu e hòmber komo e muhé kon pa ta un mayor responsabel. “Nos ta pone hopi énfasis riba e mucha, pero tantu bal bo no konsientisá e mayor.” Ta e mayor su deber di eduká e mucha, i si e fundeshi no ta bon, e mucha ta lanta i krese ku un edukashon robes. Mester kambia direkshon i kuminsá buta mas enfasis riba e mayor, kua tipo di ambiente nan ta krea pa e mucha na kas. E buki ta enfoká riba mayornan, adulto i kriadó, pa duna nan hèrmènt ku ta práktiko pa manehá situashon ku yu ta enfrentá. E buki original ta na ingles, pero awor Ruseño ta trahando riba e tradukshon pa papiamentu i ulandes, pa logra e meta ku e buki por bai tur pais den Reino Ulandes.
Un danki spesial ta bai na MCB, kual ta e mesun banko ku Ruseño a atraká, ku a yuda ku e tradukshon pa papiamentu. Banda di e buki, Ruseño a produsí 10 video kòrtiku edukashonal, ku Prins Bernhard a spònser, pa yuda distribushon i konsientisá shon.
Ruseño lo bai evaluá e posibilidat pa hiba su historia na un nivel mas haltu, manera un dokumentario òf pelíkula. Su bida ta manera un pelíkula, pero e ta bisa ku “mi meta no ta pa glamorisá krímen, sino yuda hende. E buki ta konta su doló, su krímen, i tur e konsekuensianan ku el enfrentá.” Ora hende lesa e buki, nan mester por komprendé e realidat di su bida.
E ta klousurá ku e palabranan: “Bo por ta e mayor di mas kruel, pero bo por garantisá ku bo lo no ke mira bo yu den e kaminda ei.” Pa Ruseño, ta hopi importante pa hóbennan no kana den di mundu kriminal. “Un dia ku mi no t’ei mas, lo mi ke pa e buki sirbi komo un testimonio i un guia.”
E buki ta un obra pa konsientisá, prevení, i inspirá hóben- i mayornan pa tuma desishon ku ta sabí den bida. Si un instansia òf un organisashon ke kooperá pa ku publikashon di e buki, por tuma kontaktá ku Ruseño na:
Link: https://steunactie.nl/nl/-55573
Tel: +5999 529-2869 MCB Acc: 118098309




Laga un komentario