Edishon Di Imprenta

Etienne Ys: For di polítika pa literatura

Komparti:

Etienne Ys, eks-Minister-Presidente di Antia Ulandes, a debutá komo outor su promé novela “De Barmhartige Staat.” E novela ta un buki históriko i di intriga polítiko, revelando e dinámika ku ta sosodé tras di kortina den un sistema di gobernashon. Den e historia, Ys ta pinta un rei ku tin e poder pa trese kambio, ku ke duna su pueblo mas derechi, inkluso e esklabonan.

Etienne a nase na Kòrsou i a studia derechi fiskal na Rijksuniversiteit Groningen. E ta’tin un ròl importante den e formashon di relashonnan estatal nobo den Reino Ulandes, ku a bira realidat riba 10 di òktober 2010. Ys ta orguyoso di por a mira Kòrsou bira un pais outónomo den Reino Ulandes.

 

Inspirá pa su pashon pa historia i su eksperensia den polítika, Ys a krea un mundu ku ta basá riba e tradishonnan di reino Wèst-Afrikano. E kombinashon di konosementu polítiko, filosófiko i su pashon pa historia a krea un novela outéntiko. Pero e novela ta bai mas leu ku solamente historia. E novela ta un refleho di poder, konflikto i humanidat. Den e novela, Etienne ta pone atenshon na e pasado, pero tambe e presente. E ta un oportunidat pa reflehá riba nos herensia kolonial I pensa kon pa traha ku otro.

 

“De Barmhartige Staat” ta mustra ku Etienne Ys no ta solamente un polítiko, sino tambe un outor.

Kon a yega na e buki “De Barmhartige Staat”

 

E idea pa e buki “De Barmhartige Staat” no ta di awe pa mañan. Mas ku dies aña pasá, Etienne Ys tabata tin un dokumento hopi bieu riba su kòmpiuter, for di 2014, kaminda el a kuminsá skibi e promé konsepto. “Mi a kompartí e idea ku diferente hende,” Ys ta konta, “i tur hende a bisa mi: Etienne, bo mester traha riba dje.” Pero bo ta okupá ku asina tantu kos, ku bo ta laga e para.

Un par di aña mas pasá, banda di 2018, destino a krusa su kaminda ku Joeri, un persona ku el a konta tokante di e buki. Joeri a splika e, ku tin un kurso di “Creative Writing”. Ys a disidí di partisipá, i ei nan su gana pa skibi a krese. “Ora bo topa ku otro eskritor, bo ta sinti bo mes enkurashá,” e ta bisa. “I poko poko e buki a kuminsá haña forma.”

Den preparashon di su novela, Ys a hasi un investigashon profundo. E historia ta basá riba un tribu Afrikano, ku aktualmente ta biba na Ghana, ku ta hunga un ròl fundamental den e novela. Pa mantené e outentisidat, Ys a tuma kontakto kontinuamente ku hendenan di Ghana. E tabata manda su tekstonan pa nan lesa i nan tabata duna e sugerensia. E relashon aki a yega asina leu ku nan a invitá e pa bishita  Ghana. “Nan a bisa mi: bo no por papia di Ghana sin konosé Ghana,” Ys ta konta ku un sonrisa.

Durante su estadia di dos siman na Ghana, el a papia ku diferente hende, a bishitá diferente lugánan históriko i a asta keda entrevistá pa medionan lokal, tantu na radio komo na televishon. “Nan tabata puntra mi tokante di e buki, pero tambe di polítika,” Ys ta bisa. “Mi tabata kouteloso. Bo no por bai den hende su teritorio i kritiká nan. Bo mester ta atento.”

De Barmhartige Staat ta su promé buki, pero Ys ta bisa ku e no ta kere ta su delaster. “Pa ami, e ta un honor di por skibí un buki i wak e keda publiká. Ora hende puntra mi pa firma, òf mi tende ku nan a lesa e buki, mi ta sinti mi orguyoso. Tur e dianan ku mi a invertí, tur e oranan di mi estudio i investigashon, ta di balor.”

Un novela fiktisio

 

E novela “De Barmhartige Staat” ta un novela fiktisio. Den e mundu ku Etienne a krea, no ta e historia ku nos konosé, kaminda, 500 aña pasá, Europa a sali pa konkistá mundu i sklabisá nos, sino e Afrikano. Esaki ta un mundu kaminda e tribu di Ashanti, un tribu grandi di Wèst-Afrika, ta den poder. “Nos idioma mes ta un testimonio di kultura,” Ys ta bisa. “Ulandes, spañó, portugues, nos ta un resultado di kombinashon di diferente pais. Nos religion i e manera ku nos ta atendé ku otro, ta influensia di Europa. Bo mester kambia bo perspektiva kompletamente ora bo tei lesa e buki. Un rei ke trese algun kambio I ke duna mas libertat I dignidat na e esklabonan.  Esaki, naturalmente, tin su konsekuensia. “Na momentu ku bo proponé libertat, bo ta krea oposishon,” Ys ta bisa. Den e novela, e rei ta konfrontá e ku resistensia den su mes kas, konseheronan polítiko ku ta bisa ku e hende blanku mester keda katibu.  Henter e buki ta bai tokante di e tenshon polítiko, bo moral i e bida amoroso. Bo ta haña hopi intriga, sla tras di lomba, tantu polítiko komo amoroso den e buki. Tur rondó di e echo ku e rei kier a trese kambio pa e esklabonan blanku. Bo por mira e lucha entre poder i kompashon, entre liderazgo i humanidat. E título mes, De Barmhartige Staat, ta reflehá esaki. E buki ta trese e pregunta: kon nos lo pensa si e historia tabata kontrali? Nos lo tin kompashon òf nos tambe lo ripití e mesun patronchi.

 

Inspirashon

 

Etienne ta atmití ku su inspirashon di su novela a surgi for di su mes. “Mi ta un polítiko, pero mi gusta lesa tokante di humanidat,” e ta bisa. E ta menshoná ku e gusta lesa buki di e eskritor Árabe, un eskritor ku ta eksplorá ‘homosapiens’. Loke ta hasi e eskritor interesante ta ku e ta papia di hende, I bo por yega na un konklushon, ku tur kontinente tin hende bon i malu. Sea ta tribu kontra tribu, oropeonan ku tabata bringa otro, paisnan Europeo kontra Afrikano, Afrikanonan kontra Europeo. “Henter e konsepto di humanidat,” Ys ta enfatisá. “Semper mi ta puntra mi mes: ‘Tin un dia ku nos lo biba den pas ku otro? Pa e, e novela ta un manera pa pone hende pensa riba pasado, presente, pa nos komprondé nos herensia i pa nos sa, ku ta nos responsabilidat pa bai dilanti. Esaki a intriga Ys pa e skibi e buki. “Mi di: na mi bòltu e situashon real, i buta hende pensa, si di bèrdat, un dia nos lo stòp di hasi malu i oprimí otro.”  Di un òf otro manera e ta den nos sanger. Hopi hende ta bisa,  “Etienne bo a duna e sklabitut un otro dimenshon.” Sklabitut ta un tópiko hopi emoshonal. Ora nos papia di sklabitut, hopi bia e hende pretu ta karga e doló i tristesa, miéntras esun blanku ta sinti e kulpabel di su antepasadonan. E buki ta buta bo wak e historia di un manera distansiá i rashonal. Si bo keda pensa riba hende blanku kontra hende pretu, bo no por solushoná e problema. Bo mester pensa ku e ta un problema di blanku i pretu, aseptá, pa bo por dil ku e konsekuensianan. E buki ta purba duna un aporte di tal manera ku e no ta bira un diskushon emoshonal. Nos tur huntu mester tira e hacha i dil ku e konsekuensianan. Nos no por keda bringa otro.

 

Jeroen Heuvel I “De Barmhartige Staat”

Jeroen Heuvel ta bisa ku Etienne a eligí pa yama su novela De Barmhartige Staat, Estado Miserikòrdioso. E título ta eksplorá e konsepto di pidi despensa I pordon. “Tin un komponente ku nos no ta papia normalmente di dje,” Jeroen ta konta. “Pareu ku bo ta pidi despensa, bo mester tin pordon.” Pidi despensa sin pordon, no ta nada mas ku un kashi blo bashí.  “Nan ta kana man den man. E ta un parti integral di e proseso di pidi despensa.”

 

Pareu ku pidi despensa

 

Etienne ta sigui bisa ku ta nèt un aña ku De Barmhartige Staat a keda publiká, den mesun temporada ku Ulanda a pidi despensa. E ta bisa ku ta un kasualidat. Manera el a menshoná anterior, e idea a kuminsá mas ku 10 aña pasá. E publikashon di e buki, a yuda generá e diskushon na Ulanda, kaminda diferente nashonalidat a partisipá. E diskushon di nos pasado i e importansia di pidi despensa, a rebibá e memoria di loke a pasa den historia. Etienne ta kontentu, paso un di e publikadonan a bisa e ku el a krea  un otro dimenshon na e diskushon di sklabitut. Na e presentashon, tabatin un par di periodista Ulandes, kaminda el a konta kon su antepasadonan a bin den barku di pròp, drumí i mará, mesun kaminda ku nan shushi tabata, pa simannan largu. Nan a yega den Karibe I a pasa 100 aña den sklabitut, pa nos por tei awe. Nos ta realisashon di nan soño, pa ta liber i igual ku e hende blanku. Tur loke nan a bringa pe, ta loke nos ta awe. Etienne ta konta ku e ta orguyoso di su historia, “Mi no ta wak bèk ku tristesa. Mi a ta karga un orguyo ku mi por a bini for di un grupo sumamente resiliente. Nan a pasa 300 pa 400 aña di sklabitut. Alkontrario, mi ta sinti duele di bosnan,” e ta bisa den un manera chistoso. “Ora nos wak den pasado nos mester wak ku orguyo, nos hendenan a bringa, pa nos ta loke nos ta awe, igual I ta forma parti di e mesun komunidat.” Den su konsepto, no tin sentido pa wak un stèmpel ku ta determiná loke nan a hasi. Nos mester duna un kontribushon huntu. E konsekuensia di pasado tei ainda den nos presente, pero nos no mester wak e ku un sintimentu di renkor.

 

Polítiko i artístiko

 

Jeroen ta haña e buki hopi interesante. Promé ku Etienne a pensa pa skibi e buki, el kòrda riba un  gran outor di Kòrsou: Frank Martinus, ku na 2002 a skibi, huntu ku Piet Reckman, un karta pa kabinèt Balkenende 1 i 2 tokante reparashon i pa trese konsientisashon. E idea di Frank tabata pa krea un monumento pa kòrda e emansipashon na Kòrsou. Ta un tradishon. Etienne su pasado den polítika, ta buta ku awe e ta mas aktivo den arte i ta purba hinka e dos aspektonan, esun polítiko i artístiko, den un bachi. Esaki ta un algu bunita pa mira.

Jeroen Heuvel a lesa aki parti di e buki i por siguié riba nos plataforma digital

 

Hopi historia den kabes

 

Un periodista semper lo ta un periodista: un biaha bo skibi, semper lo bo sigui skibi. Etienne ta bisa ku den su kabes tin yen historia, i e buki aki tabata solamente un di su ideanan. E ta sigui bisa ku e tin un siguiente buki na kaminda. El a kuminsá buta e riba papel,  i el a drenta den diskushon ku algun hende kaba tokante di e buki. E no por menshoná e fecha eksakto, pero un kos ku el a siña durante e proseso di skibimentu ta ku bo mester gusta e.

 

Pa Etienne, skibi e buki tabata un eksperensia personal, un diálogo ku su mes, i ku e hendenan rondó di dje. Na e momentunan aki, e buki ta disponibel solamente na Ulandes, pero pa fin òf komienso di e aña ku ta bin, lo tin un tradukshon na Ingles i Papiamentu, i un ‘oudiobook’ na Papiamentu.

 

E buki no ta solamente un novela. E ta un ruta pa stimulá un kambio di perspektiva, pa yega mas ayá i reflehá riba nos pasado, presente, i e posibilidatnan pa un futuro mas inklusivo.

 

 

Artíkulonan relashoná

Laga un komentario