Edishon Di Imprenta

Nos naturalesa ta interesante sigur!

Komparti:

Mucha ta haña sifranan ku ta muchu grandi òf muchu chikí pa komprondé hopi interesante; ‘Kua ta e bestia mas chikí?’ ‘Kuantu vruminga tin na mundu?’ ‘Kuantu hende ta pas den un bayena?’ òf ‘Kuantu bestia i mata tin?’ Tur ta preguntanan difísil pa kontestá, pero e último pregunta si nos por kontestá basta bon. Nos sa ku na e momentu aki mundialmente tin mas ku dos mion diferente tipo di organismo ku a ser deskribí pa sientífikonan i ku a haña un nòmber sientífiko. Segun kalkulashonnan tin kasi nuebe mion sorto di mata i bestia ta nase, kana, gatia, bula of landa riba planeta tera. Bakterianan no a ser kalkulá den esaki.

Na Kòrsou tambe nos konosé hopi mata i bestia. Pero kiko ta nifiká un “sorto” den biologia? Tur hende sa ku Trupial ta un para, pero e Trupial oraño i Trupial hel ta pertenesé na e mesun sorto?

Klasifikashon di organismonan

 

Organismonan ta ser dividí den kuater ‘reino’: bakteria, fungus, mata i bestia. Pa hasi e klasifikashon aki a wak e karakterístikanan di e sélulanan di e organismonan. Matanan por ehèmpel tin klorofil den nan sèlnan, bakterianan no tin un núkleo i sélulanan di bestia no tin muraya di sélula. Kisas awor (bon) rekuerdonan di lèsnan di biologia ta bin ariba.

 

Ordená

 

Klasifiká tur e organismonan den grupo nos ta yama ordená. Komo ehèmpel nos ta sigui ku e reino animal. E reino animal ta dividí den diferente kategoria.

Asina nos tin por ehèmpel e kategoria spòns, artrópodonan (insekto, araña, lisinbein) i e animalnan vertebrá. Animalnan vertebrá tur tin un skelèt interno ku un kolumna vertebral i ta simétriko di tur dos banda. Por ehèmpel un para of un persona, ta na un manera so por partinan den dos parti igual.

 

E animalnan vertebral tambe ta ser repartí. Pa e repartishon aki a wak nan kueru, temperatura di kurpa, órganonan di hala rosea i manera pa prokreá. Asina nos tin para, piská, rèptil, anfibio i mamíferonan.

 

Komo ehèmpel nos ta bai sigui ku e klase di para. Paranan ta di sanger kayente, nan tin pulmon i pluma i nan ta pone webu den kaska di kalki. Pero tambe tin diferensia entre e paranan. Asina tin por ehèmpel paranan ku ta kome insekto of ku ta nutri nan mes ku nèktar di flor.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

E klasenan tambe por ser dividí den gruponan mas chikí, ku ta ser yamá ‘órden’. Si nos skohe di tur e diferente órdennan e órden di paranan kantadó, nos ta haña nos ku gruponan mas chikí ainda ku ta ser klasifiká komo famia. Asina tin e famia di Trupialnan. Na Kòrsou nos konosé Trupial oraño i Trupial hel. Tur e dos sortonan aki ta kai bo di e famia ku nos ta yama ‘Icterus’. Nan parse otro i nan tur dos ta kome fruta i insekto.

 

Tòg nan ta diferente sorto, nan no por prokreá ku otro.

 

Nòmber sientífiko

Tur organismo ku nos konosé i a ser deskribí a risibí un nòmber sientífiko. E denominashon Latino aki ta konsistí di dos parti. Un nòmber di género i un nòmber di sorto. Si tur dos parti di e nòmber ta meskos, e organismonan ta pertenesé na mesun sorto.

Asina e Trupial hel (Trupial kachó) su nòmber sientífiko ta Icterus nigrogularis i e Trupial oraño (Trupial) su nòmber ta Icterus icterus. E nòmber di género (Icterus) ta meskos, pero e nòmber di sorto ta diferente. Ta dos sorto diferente i nan no por prokreá ku otro. E prerekisito pa por ta di e mesun sorto ta e posibilidat pa por prokreá i por krea desentientenan fértil.

Kachónan ku no parse otro, manera un Gran Danes i un Chihuahua por prokreá i pa e motibu aki ta pertenesé na e mesun sorto. Pero e Skorpion hel (Centruroides hasethi) i e Skorpion pretu (Diplocentrus hasethi), kual tur dos ta komun na Kòrsou, no ta e mesun sorto.

Asina tambe tur ser humano ta pertenesé na un sorto (Homo sapiens) i no opstante nos koló, religion of desensia nos por prokreá ku otro. Un idea bunita ku muchanan ta siña serka Carmabi Edukashon ta ku nos ta usa e terminologia ‘sorto’ i ku e terminologia ‘rasa’ den biologia no ta interesante.

Artíkulonan relashoná

Laga un komentario